Sa i saktë është matematikisht Kuranit për çështjet e trashëgimisë?

Dilema: Një nga dilemat që hedhin disa, të cilët kërkojnë të tregojnë se Kurani nuk është fjalë e Zotit, sepse përmban falsitete logjike është edhe rasti i përcaktimit kuranor të trashëgimisë.

Kjo dilemë thotë se Kurani përcakton pjesë të caktuara të trashëgimisë për kategori të ndryshme trashëgimtarësh. Por në disa raste, këto pjesë të marra së bashku kalojnë 100% të pasurisë. Prej këtej shtrohet pyetja: nëse Kurani është shpallje hyjnore e përsosur dhe ligji i trashëgimisë është përcaktuar nga Zoti, si mund të rezultojë një shumë matematikisht e pamundur? Dhe nëse juristëve iu desh të përdornin më pas metodën e quajtur ʿaul për ta zgjidhur problemin, a do të thotë kjo se ata po korrigjonin një mangësi të tekstit?

Shembulli i dhënë është ky: Një burrë vdes dhe lë: gruan, dy vajza, babanë, nënën.

Sipas pjesëve të përmendura në Kuran:

• dy vajzat marrin: 2/3 — Kurani 4:11;

• nëna merr: 1/6 — 4:11;

• babai merr: 1/6 — 4:11;

• gruaja merr: 1/8 — 4:12.

Me emërues të përbashkët 24:

2/3=16/24​, 1/6​=4/24​, 1/6​=4/24​, 1/8​=3/24​

Pra: 16+4+4+3=27 ose: 24/27​=112.5% Ndërsa pasuria reale është vetëm 24/24 = 100%.

Juristët e zgjidhin këtë me ʿaul-in, duke e konsideruar çështjen si 27 pjesë në vend të 24:

• vajzat: 16/27; babai: 4/27; nëna: 4/27; gruaja: 3/27.

Kështu shuma bëhet saktësisht: 16+4+4+327=2727=100%

Pra, thelbi i dilemës nuk është nëse 27/24 është matematikisht më shumë se 1, kjo është e padiskutueshme. Çështja reale është tjetër: a i urdhëron Kurani këto thyesa që të zbatohen në mënyrë të pavarur dhe absolute në çdo kombinim trashëgimtarësh, apo ato janë pjesë juridike të një sistemi më të gjerë që përfshin rregulla për përplasjen dhe përparësinë e pjesëve? Pikërisht këtu qëndron debati mbi ʿaul-in.

Përgjigjja:

Rasti i paraqitur si dilemë ngre një çështje të njohur prej shekujsh në jurisprudencën islame të trashëgimisë. Nëse një burrë vdes duke lënë gruan, dy vajza, babanë dhe nënën, dhe nëse hiset që përcakton Kurani merren si pjesë që duhet të paguhen të gjitha njëkohësisht dhe plotësisht nga e njëjta trashëgimi, atëherë kemi atë që përmendet më sipër. Por vetë literatura juridike islame e njeh pikërisht këtë konfigurim si një rast klasik të ‘aul-it.

Megjithatë, nga kjo nuk rrjedh automatikisht përfundimi se: “Kurani bëri gabimin aritmetik 27/24 = 1.” Kurani askund nuk shkruan një ekuacion të tillë dhe nuk thotë se shuma e këtyre katër pjesëve është 100%. Problemi më i saktë logjik është tjetër: nëse secila prej normave të trashëgimisë në ajetet 4:11–12 kuptohet si një e drejtë absolute, e pakushtëzuar dhe njëkohësisht e ekzekutueshme mbi të gjithë pasurinë, atëherë sistemi i këtyre normave prodhon, në disa kombinime trashëgimtarësh, kërkesa reciprokisht të papajtueshme. Për ta bërë sistemin operacional duhet një rregull shtesë: ose reduktim proporcional (‘aul), ose prioritet ndërmjet kategorive, ose ndonjë zgjidhje tjetër.

Mirëpo rregulli i ‘aul-it nuk përmendet shprehimisht në Kuran. Burimet klasike e lidhin zbatimin e tij të parë me kalifin ‘Umar ibn Khattab; Ibn ‘Abbasi e kundërshtoi dhe propozoi një metodë tjetër. Katër shkollat juridike sunite pranuan ‘aul-in.¹

Ndërkohë dilema bën një kapërcim filozofik që nuk është i detyrueshëm logjikisht: ajo presupozon se doktrina islame e përsosmërisë së Kuranit duhet të nënkuptojë se “çdo ligj duhet të jetë një algoritëm plotësisht i vetëekzekutueshëm vetëm nga teksti i Kuranit, pa Sunet, pa interpretim dhe pa ixhtihad”. Por ky nuk është aspak formulimi klasik i Sheriatit islam. Vetë Kurani i jep Profetit funksion shpjegues: “që t’ua shpjegosh njerëzve atë që u është zbritur” (16:44) dhe urdhëron që mosmarrëveshjet t’i referohen “Allahut dhe të Dërguarit” (4:59). Literatura akademike mbi trashëgiminë islame po ashtu i përshkruan traditat profetike si burimin e dytë parësor, që shpjegon mënyrën e zbatimit të ajeteve të trashëgimisë.

Prandaj verdikti i saktë është i ndarë në dy nivele:

Nëse teza që testohet është: “Ajetet 4:11–12, të lexuara vetëm nga teksti dhe pa asnjë rregull interpretues shtesë, japin një algoritëm trashëgimie matematikisht të mbyllur për çdo kombinim të mundshëm”, atëherë kundërshembulli është i fuqishëm dhe teza nuk qëndron.

Nëse teza është: “Prania e ‘aul-it vërteton në mënyrë deduktive se Kurani ka bërë një gabim elementar aritmetik dhe, rrjedhimisht, nuk mund të jetë hyjnor”, përfundimi është më i fortë se premisat. Ai kërkon më parë të provohet se pjesët të caktuara kuranore synohen si të drejta të pakushtëzuara, që duhet të paguhen gjithmonë të plota dhe se çdo normë e vlefshme islame duhet të jetë medoemos e shkruar shprehimisht në Kuran. Këto janë pikërisht premisat që teoria tradicionale e Sheriatit nuk i pranon.

Në vijim po e shqyrtojmë çështjen tekstualisht, matematikisht, historikisht, juridikisht dhe filozofikisht.

Çfarë thotë në të vërtetë teksti kuranor

Ajetet e trashëgimisë. Në 4:11 teksti thotë për vajzat:

فَإِن كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ

“Por, nëse ato janë femra, më shumë se dy, atëherë atyre u takojnë dy të tretat e asaj që ai ka lënë.”

dhe për prindërit thotë:

وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ … إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ

“Dhe dy prindërve të tij, secilit prej tyre i takon një e gjashta … nëse ai ka fëmijë.”

Pra, teksti cakton dy të tretat për kategorinë përkatëse të vajzave dhe një të gjashtën për secilin prind kur i vdekuri ka pasardhës.

Në ajetin 4:12 thuhet për gruan, kur burri lë pas fëmijë:

فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ

“Por, nëse keni fëmijë, atëherë atyre u takon një e teta e asaj që keni lënë.”

Pra një e teta. Edhe ajeti 4:11 edhe 4:12 e vendosin ndarjen pas detyrimeve testamentare dhe borxheve; kjo përcakton pasurinë neto që ndahet, por nuk e zgjidh problemin 27/24 ndërmjet vetë trashëgimtarëve.²

Kështu, pasi të jenë shlyer detyrimet, rasti i shembullit jep:

Kjo është pikërisht mënyra si literatura krahasuese mbi pesë shkollat e përshkruan rastin: në jurisprudencën e katër medhhebeve sunite ku pasuria trajtohet si 27 njësi kërkesash për vetëm 24 njësi fillestare; pjesët përfundimtare bëhen 16/27, 4/27, 4/27 dhe 3/27.

Pra pas aplikimit të ‘aul-it, gruaja nuk merr më 1/8 të pasurisë; merr 3/27 = 1/9. Babai dhe nëna nuk marrin secili 1/6; marrin 4/27. Vajzat nuk marrin 2/3; marrin 16/27. Të gjitha pjesët reduktohen me të njëjtin faktor:

2427=89.

Pra secila kërkesë nominale pëson një reduktim relativ prej 1/9, rreth 11.11%. Ky nuk është një debat mbi matematikën; kjo është ajo që bën ‘aul-i.³

Një hollësi tekstuale Kuranore që shembulli dhe dilema e kapërcen

Ka një çështje interesante pikërisht me formulimin “dy vajza”.

Ajeti 4:11 thotë: فَوْقَ ٱثْنَتَيْنِ — fauka ithnetejn që në leximin leksikor sipërfaqësor është “mbi dy”, pra “më shumë se dy”. Për këtë arsye, komentuesi i Kuranit al-Sa‘di e shpjegon fillimisht si “tri e më shumë” dhe më pas pyet shprehimisht: nga ku nxirret që pikërisht dy vajza marrin dy të tretat? Ai jep disa argumente interpretuese, ndër to analogjinë me ajetin për dy motrat dhe praktikën profetike.⁴

Dhe ekziston një hadith konkret te Tirmidhī 2092 ku transmetohet rasti i dy vajzave të Sa‘d ibn al-Rabi‘, ku Profeti urdhëroi t’u jepeshin dy të tretat dy vajzave, një e teta nënës së tyre dhe mbetja xhaxhait.⁵

Kjo nxjerr në pah një problem metodologjik në argumentin e dilemës që hedh. Ai përdor rezultatin juridik: “dy vajza = 2/3” por më pas përpiqet të përjashtojë si të papranueshëm pikërisht Tefsirin, Sunetin dhe interpretimin juridik. Në fakt, për vetë premisën “pikërisht dy vajza = 2/3”, tradita juridike përdor interpretim dhe Sunet për ta fiksuar rezultatin.⁶

Megjithatë kjo nuk e eliminon problemin 27/24. Edhe sikur të zëvendësonim dy vajzat me tri vajza, duke shmangur krejt debatin mbi fauka ithnetejn — 2/3 + 1/6 + 1/6 + 1/8 mbetet sërish 27/24. Prandaj kjo është një kritikë ndaj metodës së shembullit të dilemës, jo e një “zgjidhjeje” të problemit matematikor.

“Shpjegim për çdo gjë” nuk do të thotë domosdoshmërisht “manual algoritmik pa Sunet”

Shembulli i dilemës mbështetet fort tek ajeti 16:89 dhe 6:114. Këtu duhen bërë dy korrigjime. Së pari, ajeti 16:89 nuk e quan Kuranin në atë frazë Kitāb Mubīn. Formulimi është:

وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ ٱلْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ

“Ne ta kemi zbritur Librin si shpjegim/sqarim të çdo gjëje…”⁷

Interpretimet klasike nuk e lexojnë domosdoshmërisht këtë si: “çdo detaj juridik duhet të ekzistojë brenda tekstit si një algoritëm eksplicit, pa burim tjetër”. Ibn Kethiri përcjell nga Muxhāhidi kuptimin “çdo hallall dhe haram”; vetë Ibn Kethiri e zgjeron te njohuritë e dobishme dhe nevojat fetare e njerëzore; veçanërisht domethënës është interpretimi që ai transmeton nga el-Euzā‘ī: أي: بالسنة — pra, shpjegimi bëhet “me Sunetin”.⁸

Së dyti, në 6:114 kemi:

وَهُوَ ٱلَّذِي أَنزَلَ إِلَيْكُمُ ٱلْكِتَابَ مُفَصَّلًا

“Ai që ju zbriti Librin të shpjeguar/hollësisht të sqaruar.”

Por Tabari e shpjegon mufassalan në kontekstin e ajetit si sqarimin e gjykimit për çështjen në të cilën Profeti dhe kundërshtarët e tij polemizonin; ai nuk e shndërron frazën në tezën filozofike “çdo rast juridik i mundshëm ka formulën e tij eksplicite brenda tekstit”.⁹

Mbi të gjitha, vetë Kurani thotë për Profetin:

لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ
“që t’u shpjegosh njerëzve atë që u është zbritur” (Kurani 16:44)

Dhe në ajetin 4:59 urdhëron besimtarët që, në rast mosmarrëveshjeje, ta referojnë çështjen tek “Allahu dhe i Dërguari”; në ajetin 4:80 deklaron se bindja ndaj të Dërguarit është bindje ndaj Allahut.

Prandaj premisa se “Nëse Kurani është hyjnor dhe i qartë, atëherë asnjë normë juridike nuk duhet të kërkojë kurrë shpjegim profetik ose interpretim juridik” nuk është një premisë që del nga vetë Kurani. Përkundrazi, Kurani përmban një model në të cilin shpallja dhe shpjegimi profetik funksionojnë bashkë. Kjo përputhet edhe me paraqitjen standarde të sistemit të trashëgimisë në literaturën juridike islame: vetëm tre ajete, 4:11, 4:12 dhe 4:176, japin hollësitë kryesore të pjesëve, ndërsa traditat profetike i shpjegojnë dhe i aplikojnë ato në skenarë të tjerë.¹⁰

Çfarë është realisht ‘aul-i dhe çfarë nuk është

Fjala ‘aul në farā’iḍ i referohet situatës kur totali i pjesëve të përcaktuara tejkalon pasurinë e disponueshme. Sarakhsi, në veprën juridike hanafite el-Mabsūṭ, dallon rastin kur pjesët barazojnë pasurinë, rastin kur janë më pak se pasuria dhe rastin ‘ā’ila, ku pjesët janë më të mëdha se pasuria.¹¹

Në jurisprudencën sunite, zgjidhja është reduktimi proporcional. Literatura moderne akademike e përkufizon po kështu ‘aul-in si pro-rata diminution of the determined shares ‘reduktim proporcional i pjesëve të caktuara’.¹²

Kështu, formulimi polemik: “juristët ndryshuan emëruesin e Zotit nga 24 në 27” nuk është tekstualisht i saktë. Kurani nuk jep një “emërues 24”. Numri 24 është një mjet llogaritës që juristët e nxjerrin si shumëfish të përbashkët të emëruesve 3, 6 dhe 8. ‘Aul-i nuk redakton tekstin e ajetit 4:11–12; ai thotë se kur pretendimet e derivuara prej atyre pjesëve tejkalojnë fondin e disponueshëm, ato plotësohen proporcionalisht.¹³

Një analogji juridike e dobishme është falimentimi. Supozojmë se një debitor ka vetëm 80,000 euro, por kreditorë me pretendime të vlefshme që arrijnë 90,000 euro. Nuk kemi bërë gabimin matematikor “90,000 = 80,000”. Kemi pretendime që në total tejkalojnë fondin. Duhet një rregull për të vendosur se kush mban deficitin. Juristët sunitë e trajtuan ‘aul-in në një mënyrë të ngjashme: secili humbet proporcionalisht në vend që një trashëgimtar të paguhet plotësisht dhe tjetri arbitrarisht të mbajë të gjithë mungesën. Shejh Sa‘di e mbron shprehimisht ‘aul-in me analogjinë e kreditorëve kur pasuria e debitorit nuk mjafton.¹⁴

Ky argument është matematikisht koherent:

pjesa e re_i=pjesa nominale_i×127/24=pjesa nominale_i×89.

Në rastin tonë:

23×89=1627

16×89=427

18×89=327.

Dhe:

1627+427+427+327=1.

Pra, si matematikë, ‘aul-i nuk është aspak absurd. Ai është një nga zgjidhjet më natyrore për një sistem pretendimesh proporcionale që është mbivendosur mbi një fond të pamjaftueshëm.

Por mund të thuhet: Kush autorizoi që pjesët e deklaruara në tekst të kuptohen si pretendime të reduktueshme proporcionalisht?

Pikërisht këtu fillon fikh-u dhe debati historik.

Historia juridike: ‘Umer, Ibn ‘Abbas dhe mosmarrëveshja

‘Aul-i nuk paraqitet në Kuran me emër. Nuk ekziston një ajet që të thotë: “Kur shuma e pjesëve i kalon një të tërës, zvogëlojini të gjitha proporcionalisht.” Pra procedura konkrete e ‘aul-it nuk është një rregull i artikuluar shprehimisht në tekstin kuranor.

Sarakhsi e paraqet atë si doktrinë të shumicës së Sahabëve, duke përmendur ‘Umerin, ‘Uthmanin, ‘Aliun dhe Ibn Masudin; në të njëjtin pasazh ai shënon qartë se Ibn ‘Abbasi e kundërshtonte ‘aul-in.¹⁵

Burimi klasik i Bejhekiut transmeton një rrëfim veçanërisht të rëndësishëm. Kur Ibn ‘Abbasi pyetet se kush ishte i pari që aplikoi ‘aul-in, ai përgjigjet: ‘Umer ibn Khattabi. Sipas të njëjtit transmetim, kur pjesët u përplasën me njëra-tjetrën, ‘Umer tha në thelb se nuk dinte cilin trashëgimtar Allahu kishte vendosur më përpara e cilin më pas dhe se nuk shihte zgjidhje më të mirë sesa ta ndante pasurinë proporcionalisht sipas pjesëve të tyre.¹⁶

Ky burim është i rëndësishëm sepse e bën të pasaktë formulimin e shkrimit “kalifët e parë dhe juristët… shpikën”. Sipas traditës klasike, zbatimi i parë i atribuohet në mënyrë specifike ‘Umerit, megjithëse rrëfimet ndryshojnë për atë se kush i sugjeroi metodën; Sarakhsi përmend një transmetim që ia atribuon propozimin Abbas ibn ‘Abd ul-Muttalibit.¹⁷

Por pjesa më interesante është se Ibn ‘Abbasi nuk tha: “Nuk ka problem, kjo është qartësisht ajo që do Kurani.” Ai propozoi një zgjidhje tjetër.

Zgjidhja e Ibn ‘Abbasit

Sipas transmetimit të Bejhekiut, Ibn ‘Abbasi argumentonte se disa pjesë janë “të paraprira” nga Zoti, sepse Kurani u cakton atyre një pjesë të përcaktuar dhe, në një situatë tjetër, një pjesë tjetër të përcaktuar nën të cilën nuk bien: për shembull burri kalon nga 1/2 në 1/4 dhe gruaja nga 1/4 në 1/8. Ndërsa kategori të tjera mund të kalojnë nga pjesa e fiksuar tek ajo që mbetet. Sipas tij, të parët duhej të merrnin të plotë pjesën e tyre dhe deficitin ta mbanin kategoritë e dyta.

Ky është një fakt jashtëzakonisht i rëndësishëm për vetë dilemën që ngrihet, sepse vetë brezi i hershëm islam nuk kishte vetëm një mënyrë të detyrueshme logjikisht për ta zgjidhur tejkalimin. Kështu që nga të njëjtat ajete mund të ndërtohen të paktën dy rregulla:

1. Sunni klasik: deficit proporcional për të gjithë

2. Ibn ‘Abbas: paguaj plotësisht kategoritë prioritare; deficitin mbaje te të tjerët.

Pra, teksti i hiseve nuk e përcakton vetë në mënyrë unike algoritmin e konfliktit. Kjo kuptohet edhe nga historia e ‘aul-it.

Kjo është shumë e rëndësishme për një analizë të paanshme. Debati nuk është thjesht: “ateistët zbuluan 27/24, myslimanët e mohojnë.” Përkundrazi, juristët myslimanë e kanë njohur prej shumë shekujsh problemin e tejkalimit dhe kanë debatuar brenda Islamit se çfarë do të thotë juridikisht kjo gjë.

Suneti e plotëson sistemin edhe në çështje të tjera

Ky rast nuk është i vetmi që tregon se ferā’iḍ-i historik nuk funksionon vetëm duke mbledhur thyesat e ajetit 4:11–12. Një hadith i Ṣaḥīḥ el-Bukhārī 6732 thotë: “u jepen ferā’iḍ-et atyre që u takojnë dhe “ajo që mbetet” i jepet mashkullit më të afërt. Ky është rregulli bazë i ‘asabe-s, trashëgimtarëve që mbeten pas procesit.¹⁸

Sa‘di, në tefsirin e ajetit 4:11, e kombinon shprehimisht ajetin me këtë hadith dhe thotë se së bashku ato mbulojnë shumicën dërrmuese të rregullave të ferā’iḍ-it; ai përmend madje trashëgiminë e gjyshes si një çështje të përcaktuar nga Suneti dhe jo drejtpërdrejt nga këto ajete.

Kështu, nga këndvështrimi historik i Sheriatit, sistemi nuk është konceptuar si “merr vetëm ajetin 4:11–12 dhe mos përdor asgjë tjetër”.

Ku qëndron saktësisht problemi logjik?

Mund ta formalizojmë dilemën pa retorikë. Le të jetë E pasuria neto. Në interpretimin absolut të secilës Dispozitë: D=23E për vajzat, B=16E për babanë, N=16E për nënën, G=18E për gruan.

Një ndarje e plotë e trashëgimisë kërkon: D+B+N+G=E.

Por, zëvendësimi jep: (23+16+16+18)E=E 2724E=E.

Për çdo E≠0, kjo është e pamundur. Pra sistemi i këtyre pesë ekuacioneve është i paplotësueshëm. Por këtu duhet bërë një dallim rigoroz. “Gabim aritmetik” dhe “sistem normativ i mbipërcaktuar” nuk janë e njëjta gjë. Një gabim aritmetik do të ishte, për shembull: 23+16+16+18=1. Kurani nuk e pohon këtë ekuacion. Ai pohon veçmas disa pjesë në kontekste të caktuara. Papajtueshmëria lind kur ne shtojmë tri premisa:

P₁:  secila pjesë është pjesë e të gjithë  E;

P₂:  secila duhet të paguhet plotësisht edhe kur të gjitha  bashkekzistojnë;

P₃:  nuk ekziston asnjë rregull prioriteti ose reduktimi.

Me P₁+P₂+P₃, sistemi bëhet kontradiktor në këtë rast. Prandaj formulimi intelektualisht preciz nuk është: “Kurani nuk di të mbledhë thyesat.” Por është: “Leximi i pjesëve të ajetit 4:11–12 si pretendime absolute dhe njëkohësisht të paprekshme prodhon një sistem juridik të parealizueshëm në disa konfigurime trashëgimtarësh; teksti nuk përmban një rregull eksplicit që të tregojë si zgjidhet ky konflikt.”

Ky formulim është, sipas burimeve, shumë i vështirë për t’u kundërshtuar. Historia e ‘Umerit, kundërshtimi i Ibn ‘Abbasit tregojnë pikërisht se rregulli i konfliktit duhej të nxirrej juridikisht.

A është ‘aul-i një “arnim”?

Në kuptimin historik ‘aul-i është një doktrinë e jurisprudencës që u aplikua në përgjigje të një problemi konkret pas vdekjes së Profetit, sipas transmetimeve klasike që e vendosin aplikimin e parë gjatë kalifatit të ‘Umerit. Nuk kemi në ajetet e trashëgimisë një formulë eksplicite të ‘aul-it. Ndërsa në kuptimin “një truk matematikor arbitrar”: Kjo fjalë është e pasaktë. Reduktimi proporcional është një zgjidhje matematikisht dhe juridikisht koherente për pretendime të rangut të barabartë që tejkalojnë një fond. Literatura sunite e justifikon pikërisht në këtë mënyrë dhe analogjia me kreditorët gjendet edhe në tefsir, siç u përmend.

Në kuptimin teologjik: Kjo është pikërisht çështja në debat. Një kritik mund të thotë: “Fakti që një zgjidhje koherente mund të shpiket nuk shpjegon përse një ligj hyjnor i përsosur nuk e dha vetë zgjidhjen.”

Një jurist sunit do të përgjigjej: “Zgjidhja nuk është një korrigjim i tekstit, por një ixhtihad që nxjerr implikimin më të drejtë të disa urdhrave të vlefshëm kur ato konkurrojnë; Sheriati vetë autorizon interpretimin dhe Sunetin.”

Al-Sa‘di e mbron pikërisht këtë logjikë: nëse askush nuk përjashtohet, por shuma është më e madhe se pasuria, pagimi i plotë i disave dhe reduktimi arbitrar i të tjerëve do të ishte favorizim pa kriter; kështu që mbetet proporcionaliteti.¹⁹

Por kjo është një argument jurisprudence, jo një formulë e shkruar në ajetin 4:11–12. Ky dallim duhet ruajtur.

A e rrëzon kjo përsosmërinë dhe hyjninë e Kuranit?

Kjo është pjesa ku duhet ndarë ajo që mund të provohet historikisht dhe matematikisht nga ajo që kërkon premisa filozofike. Teksti kuranor, i marrë si sistem i vetëm operacional, nuk është një algoritëm i plotë dhe i vetëmjaftueshëm për ndarjen e çdo trashëgimie. Por për ta kaluar përfundimin nga: “teksti Kuranor i vetëm nuk specifikon algoritmin e plotë” në: “prandaj teksti nuk mund të vijë nga Zoti” duhet që një shpallje hyjnore nuk mund të lërë asnjë rregull operacional për t’u nxjerrë nga shpjegimi profetik, analogjia, interpretimi ose ixhtihad-i. Por, ndërkohë kjo premisë nuk është një e vërtetë logjike. Dhe, akoma më shumë, nuk është as modeli standard që vetë Kurani përshkruan për autoritetin juridik, sepse ajeti 16:44 i jep Profetit detyrë shpjeguese, ajeti 4:59 kërkon referimin tek Allahu dhe i Dërguari, dhe ajeti 4:80 e lidh bindjen ndaj të Dërguarit me bindjen ndaj Allahut.

Kështu, nuk mund të thuhet se konkluzioni “Kurani nuk është hyjnor” është një deduksion matematikor. Ai është një konkluzion filozofik që varet nga një teori paraprake se çfarë duhet të jetë një shpallje hyjnore. Prandaj përgjigjja ndaj dilemës që ngrihet është se nuk ka asnjë gabim të shkruar të tipit “27/24 = 1”, por ka një problem real të mbivendosjes së pjesëve, për zgjidhjen e të cilit teksti kuranor nuk jep një procedurë eksplicite.

Çfarë do të thotë atëherë “qartësi” dhe “detajim”?

Nëse dikush e interpreton ajetin 16:89: “shpjegim për çdo gjë” dhe ajetin 6:114: “Libër i shpjeguar në hollësi” si pretendime se çdo nënrast juridik duhet të jetë i kodifikuar shprehimisht në tekst, atëherë ‘aul-i është një shembull i papërfshirë. Por ky nuk është interpretimi dhe as mënyra tipike e tefsirit klasik. Ibn Kethiri transmeton interpretime që e lidhin “çdo gjë” me atë që njerëzit kanë nevojë për fenë dhe jetën dhe transmeton nga el-Euzā‘ī shpjegimin “me Sunetin”; Tabari e lexon mufassalan të ajetit 6:114 brenda kontekstit konkret të gjykimit dhe polemikës së atij ajeti.²⁰

Kjo do të thotë se ekuacioni:

“i qartë dhe i detajuar”=“asnjë interpretim juridik nuk lejohet” nuk është vetë një ekuacion kuranor. Në fakt: Kurani+shpjegimi profetik është një model i afirmuar në ajetin 16:44.

Sheriati nuk është identik me tekstin e Kuranit

Këtu është një dallim konceptual thelbësor që duhet bërë. Në teorinë tradicionale islame, Sheriati nuk reduktohet te një lexim mekanik i vetëm i vargjeve të Kuranit. Jurisprudenca e trashëgimisë përdor tekstin kuranor, Sunetin dhe përpunimin juridik të marrëdhënieve ndërmjet rregullave. Literatura akademike për trashëgiminë islame e përshkruan pikërisht kështu: Ajetet 4:11, 4:12 dhe 4:176 japin strukturën qendrore, ndërsa traditat profetike shpjegojnë dhe plotësojnë aplikimin.²¹

Kjo nuk do të thotë se çdo ixhtihad njerëzor bëhet automatikisht “fjalë e Zotit”. Përkundrazi, fakti që Ibn ‘Abbasi mund të kundërshtonte zgjidhjen e ‘Umerit dhe se shkollat mund të ndryshonin tregon dallimin ndërmjet: nas  — teksti i shpallur dhe fikh  — kuptimi/derivimi juridik njerëzor i tij.

‘Aul-i është pikërisht në këtë zonë të dytë: jurisprudenca e nxjerr nga mënyra si duhet të harmonizohen pjesët; Kurani nuk e formulon me emër. Burimet historike mbi ‘Umerin dhe Ibn ‘Abbasin e bëjnë këtë veçanërisht të qartë.

Kështu, që ta quash ‘aul-in “jo-kuranor” mund të jetë e drejtë vetëm në kuptimin: “nuk është formuluar shprehimisht si rregull në tekst”. Por është tepër e gjerë nëse nënkupton: “prandaj është domosdoshmërisht i paligjshëm sipas vetë modelit islam”.

Në traditën sunite, një rregull mund të jetë juridikisht autoritativ edhe kur nuk ekziston si fjali e drejtpërdrejtë në Kuran; vetë rregullat e trashëgimisë reziduale mbështeten edhe në hadith.²²

Vlerësimi përfundimtar i dilemës

Mënyra më e drejtë për ta gjykuar dilemën është të ndajmë pretendimet e tij.

Pretendimi se pjesët 2/3 + 1/6 + 1/6 + 1/8 japin 112.5% është i saktë. Nuk ka mënyrë matematikore për ta mohuar. Literatura islame e farā’iḍ-it e njeh pikërisht këtë rast si ‘aul. Pretendimi se rregulli i reduktimit proporcional nuk shkruhet shprehimisht në Kuran është gjithashtu i saktë. Tradita e lidh vendimin e parë me ‘Umerin dhe ruan madje një kundërshtim të Ibn ‘Abbasit.

Pretendimi se të gjithë juristët ishin të detyruar të “shpiknin” të njëjtin rregull është i pasaktë. Ibn ‘Abbasi propozoi prioritet; katër medhhebet sunite pranojnë proporcionalitetin. Kjo tregon se teksti kuranor nuk përcakton në mënyrë unike mekanizmin e deficitit.

Pretendimi se pikërisht “dy vajza = 2/3” është një rezultat krejt i drejtpërdrejtë dhe i pakontestueshëm nga teksti arab është i thjeshtuar. Formulimi fauka ithnetejn ka kërkuar shpjegim; tradita sunite mbështet dy të tretat për dy vajza edhe tek interpretimi dhe hadithi i dy vajzave të Sa‘dit.

Pretendimi se ‘aul-i demonstron një “gabim në mbledhje” të bërë nga autori i Kuranit nuk është formulim logjikisht i saktë. Teksti nuk shkruan se 27/24 është 1. Problemi është se disa dispozita, nëse lexohen si të drejta absolute dhe të pakushtëzuara ndaj gjithë pasurisë, formojnë një sistem të parealizueshëm pa rregull konflikti.

Pretendimi se Kurani duhet të jetë një kod juridik që nuk përdor kurrë Sunetin, tefsirin ose arsyetimin juridik nuk përputhet me mënyrën se si vetë Kurani e formulon rolin e të Dërguarit. Ajeti 16:44 i ngarkon Profetit shpjegimin e shpalljes; ajeti 4:59 urdhëron referimin tek Allahu dhe i Dërguari. Ibn Kethiri transmeton madje interpretimin e 16:89 “me Sunetin”.

Kështu, dilema reale nuk është: “A e dinte Zoti se 27 është më shumë se 24?”

Ky është një formulim retorik që e paramendon konkluzionin.

Përgjigjja për këtë dilemë është se shpallja nuk synon të funksionojë e izoluar nga shpjegimi profetik dhe derivimi juridik; kur disa të drejta të vlefshme konkurrojnë për një pasuri të pamjaftueshme, proporcionaliteti është mënyra më e drejtë për t’i realizuar të gjitha sa është e mundur. Al-Sa‘di e artikulon pikërisht këtë arsyetim dhe e krahason me kreditorët.

Përgjigjja e Ibn ‘Abbasit ishte se jo të gjitha pjesët duhet të reduktohen, por duhet identifikuar nga vetë struktura e ajeteve cilat kategori janë prioritare.

Ajetet vetëm nuk përzgjedhin në mënyrë eksplicite ndërmjet algoritmit të ‘aul-it dhe algoritmit të prioritetit. Por nga: “teksti nuk përcakton vetë çdo hap operacional”   nuk rrjedh si nevojë logjike: “teksti përmban një gabim aritmetik”, dhe aq më pak: “prandaj është provuar matematikisht se teksti nuk mund të jetë hyjnor.”

Për të arritur te përfundimi i fundit duhet të shtohet një teori filozofike e shpalljes: se një Zot i gjithëdijshëm do të duhej domosdoshmërisht të jepte çdo rregull juridik në formë të mbyllur algoritmike në tekstin bazë. Islami tradicional e refuzon pikërisht këtë premisë duke përfshirë shpjegimin profetik dhe ixhtihad-in në mënyrën se si norma hyjnore bëhet jurisprudencë konkrete.

Prandaj, rasti i ‘aul-it nuk provon një gabim elementar të aritmetikës në Kuran; ai provon se pjesët e trashëgimisë të shprehura në Kuran mund të prodhojnë, kur merren së bashku si pretendime të plota, një mbivendosje mbi 100%, dhe se Kurani nuk artikulon shprehimisht rregullin procedural për zgjidhjen e kësaj mbivendosjeje. Jurisprudenca sunite e zgjidhi me reduktim proporcional, Ibn ‘Abbasi me forma prioriteti. Nëse kjo konsiderohet një mangësi e shpalljes apo një hapësirë e qëllimshme për Sunetin dhe ixhtihad-in, nuk është më një pyetje e matematikës: është një pyetje e teorisë së shpalljes, hermeneutikës dhe autoritetit juridik. Pra matematika demonstron problemin e mbivendosjes; historia demonstron se juristëve iu desh ta zgjidhnin; por matematika, e vetme, nuk demonstron interpretimin metafizik të këtij fakti.

Përmbledhje e përgjigjes:

Dilema bën një zhvendosje të gabuar të fokusit nga rrafshi i filozofisë së së drejtës (jurisprudencës) dhe hermeneutikës së tekstit shpallës, tek ai i aritmetikës elementare. Kritikët bëjnë një gabim kategorik: ata e trajtojnë tekstin kuranor si një algoritëm (një kod kompjuterik ku inputet duhet të prodhojnë automatikisht një output të gatshëm), ndërsa ai është një tekst normativ (një sistem parimesh ligjore që kërkon interpretim dhe aplikim).

1. Gabimi Kategorik: Teksti Ligjor vs. Algoritmi

Kritika ndaj ajetit 4:11-12 mbështetet në premisën se “çdo shpallje hyjnore duhet të jetë një sistem i mbyllur dhe vetë-ekzekutues”. Ky është një supozim jashtë-tekstual. Asnjë sistem juridik në botë (qofshin ato të së drejtës romane, common law apo sisteme të tjera) nuk është hartuar si një algoritëm që funksionon pa gjyqësor, interpretim ose rregulla procedurale.

• Kurani vendos aksiomat e së drejtës (hiset/pjesët përkatëse). Konfliktet midis këtyre aksiomave në raste specifike (siç është rasti 27/24) nuk tregojnë gabim të aksiomave, por kërkojnë një rregull procedural për zgjidhjen e konfliktit. Juristët muslimanë (fukaha) nuk “korrigjuan” Kuranin; ata hartuan procedurën operacionale (usul al-fikh) për ta zbatuar atë në përputhje me drejtësinë, duke u mbështetur në frymën e sistemit që Kurani dhe Suneti krijuan.

2. Analizimi i “Aul-it” si një Mekanizëm i Së Drejtës Civile

Kritikët e paraqesin ‘aul-in si një “arnim” që fsheh një mangësi. Në të vërtetë, ky është një mekanizëm standard i njohur në jurisprudencën bashkëkohore si zgjidhje për falimentimin ose konkurrencën e pretendimeve.

• Imagjinoni një skenar ku një person lë pasuri më të vogël se borxhet e tij. A do të thotë kjo se kontratat e huasë ishin “gabim matematikor”? Jo. Do të thotë se pasuria nuk mjafton për t’i përmbushur të gjitha pretendimet 100%. Sistemi juridik, në këtë rast, ndërhyn me një rregull për ndarjen proporcionale (pro-rata).

• ‘Aul-i nuk është ndryshim i pjesëve të caktuara nga Zoti, por është një rregull shpërndarës për rastet kur “pretendimet” tejkalojnë “fondin”. Nëse Kurani do të jepte 27 si emërues nga fillimi, ai do të ishte i gabuar në të gjitha rastet e tjera ku shuma del 24. Pra, ‘aul-i është zgjidhja më e drejtë dhe matematike për të ruajtur proporcionin midis trashëgimtarëve.

3. Argumenti i Ixhthihadit: Debati mes Sahabëve si Provë e Pjekurisë Intelektuale

Dilema e ngritur injoron faktin se vetë brezi i parë i muslimanëve (Sahabët) e identifikoi këtë situatë dhe debatoi mbi të.

• Fakti që Ibn Abbasi kundërshtoi ‘aul-in e Umerit tregon se për këtë çështje nuk kishte një dogmë të fiksuar që “duhej fshehur”. Përkundrazi, kjo tregon se çështja trajtohej si një problem juridik (fikh-i), jo si një krizë e besimit.

• Nëse kjo do të ishte një “gabim” që duhej mbuluar nga autoritetet islame, nuk do të kishim transmetime historike të debatit mes Umerit dhe Ibn Abbasit. Debati i hapur provon se jurisprudenca islame ishte e vetëdijshme për kompleksitetin e aplikimit të ajeteve dhe nuk kërkonte ta paraqiste shpalljen si një “kalkulator automatik”.

4. Roli i Sunetit si “Bajan” (Sqarim)

Kurani e shpall vetveten si një Libër që kërkon shpjegim. Kritika e dilemës dështon, sepse kërkon nga ajetet e trashëgimisë të jenë të pavarura nga Suneti.

• Argumenti i integruar: Sistemi i trashëgimisë (farā’iḍ) në Islam nuk mund të funksionojë vetëm me ajetin 4:11-12. Ai kërkon:

  1. Ajetet e Kuranit (Aksiomat).

  2. Sunetin (për të përcaktuar kush “mbetet” si trashëgimtar reziduar — ‘asaba).

  3. Ixhthihadin (për zgjidhjen e konflikteve procedurale si ‘aul).

• Përfundim: Ajo që kritikët e quajnë “problem”, jurisprudenca islame e quan kërkesë për interpretim juridik. Zoti nuk ka zbritur një libër algoritmash, por një libër ligjesh që kërkojnë urtësi njerëzore për t’u zbatuar në përputhje me drejtësinë (Adl).

5. Përmbledhje për refuzimin e dilemës

Dilema e “27/24” nuk vërteton se Kurani nuk është hyjnor, por vërteton se Kurani nuk është një kod juridik i thjeshtuar.

Logjika përfundimtare:

• Premisa 1: Kurani është shpallje hyjnore që kërkon interpretim profetik dhe juridik.

• Premisa 2: Ajetet e trashëgimisë japin të drejtat bazë (aksiomat).

• Premisa 3: Në raste të rralla, pretendimet e derivuara nga aksiomat tejkalojnë totalin (konflikt juridik).

• Premisa 4: Zgjidhja e konfliktit (përmes ‘aul-it ose përparësisë) është një ushtrim i inteligjencës juridike (Ixhtihad) që buron nga sistemi i drejtësisë islame.

• Konkluzioni: Nuk ka gabim aritmetik në tekstin kuranor; ka vetëm një nevojë për rregull procedural (të cilin juristët e kanë zhvilluar me koherencë logjike).