Përmbledhja e pretendimit
“Vargjet satanike” është një term i popullarizuar nga romani me të njëjtin titull i Selman Rushdisë, i cili ofendon Profetin e Islamit duke u bazuar në një ngjarje të supozuar historike. Kjo ngjarje në burimet islame njihet si “historia e Gharanikëve” (fjala gharānīk do të thotë shpendë të mëdhenj ujorë, metaforikisht “zogj të lartë”). Sipas këtij rrëfimi, të nxjerrë kryesisht nga libra historie si Tabari dhe Ibn Sa’di, por jo nga koleksionet e sakta të hadithit, ngjarja ndodhi kur Profeti Muhamed ﷺ po recitonte suren en-Nexhm në Mekë. Kur ai arriti te ajetet 19–20, që përmendin perënditë pagane Latën, Uzzanë dhe Menatën, pretendohet se Shejtani i hodhi në gjuhë Profetit fjalët: “Tilke el-Gharānīk el-‘ulā, ve inne shefa’atehunnë le-turtexhā” (që do të thotë: “Këta janë zogjtë e lartë [idhujt e latuar]; dhe vërtet ndërmjetësimi i tyre shpresohet”). Me fjalë të tjera, sipas kësaj historie Profeti gjoja lavdëroi idhujt në mes të shpalljes hyjnore. Thuhet pastaj se idhujtarët e Mekës u gëzuan nga këto fjalë dhe ranë në sexhde bashkë me muslimanët në përfundim të sures. Qëllimi i këtij pretendimi është i qartë: të vihet në dyshim paprekshmëria e fjalës së Zotit në Kur’an dhe të cenohet integriteti monoteist i vetë Profetit Muhamed ﷺ.
Tezat kryesore të kundërshtimit
Studiuesit islamë – klasikë e bashkëkohorë – kanë hedhur poshtë kategorikisht këtë histori si të pavërtetë, duke sjellë argumente nga shkenca e hadithit, nga Kurani dhe nga arsyeja logjike. Më poshtë janë pikat kryesore të refuzimit të kësaj historie:
- Transmetime joautentike: Rrugët e transmetimit që përcjellin historinë e Gharanikëve nuk janë autentike. Ato nuk gjenden në asnjë koleksion të saktë hadithesh dhe zinxhirët e tyre të transmetimit janë të ndërprerë ose me persona të dobët, ndaj nuk mund të merren fare si provë.
- Konteksti kuranor bie ndesh me ngjarjen: Vetë surja en-Nexhm, në tekstin dhe kontekstin e saj, përmban qortime të ashpra kundër idhujve dhe adhurimit të tyre. Është e pamundur që në mes të kësaj sureje të gjendet papritur një “lavdërim” për idhujt; dy ajetet e pretenduara nuk kanë asnjë bazë në tekstin origjinal të Kur’anit dhe bien ndesh me kuptimin e gjithë sures.
- Profeti ﷺ është i mbrojtur nga devijimi në shpallje: Edhe pse Profeti ﷺ, si njeri, mund të ketë pasur dëshira ose mendime personale, Allahu i Lartësuar e mbron dhe e ruan atë nga çdo gabim në përcjelljen e shpalljes. Ajeti kuranor që përdoret si “provë” për këtë histori (Kur’an 22:52) në fakt është keqinterpretuar, sepse ai nuk nënkupton fare se Profeti ﷺ shqiptoi fjalë të frymëzuara nga djalli; përkundrazi, kuptimi i saktë i ajetit nuk i jep mbështetje kësaj historie, për më tepër ai ka zbritur vite më vonë, nga ngjarja e pretenduar.
- Misioni monoteist i Profetit ﷺ dhe karakteri i tij: Krejt mesazhi i Profetit Muhamed ﷺ ishte monoteizmi (njësimi i Allahut) dhe braktisja e idhujtarisë. Besnikëria dhe sinqeriteti i tij në përçimin e mesazhit hyjnor janë të mirënjohura; ai kurrë nuk bëri kompromis me idhujtarinë. Të pohosh se ai papritmas lavdëroi idhujt bie ndesh me gjithë jetën dhe misionin e tij profetik; një pretendim i tillë bie poshtë vetvetiu, përveç faktit se mbështetet vetëm në transmetime të pavërtetuara.
Në vijim do të shtjellojmë në mënyrë të detajuar secilën prej këtyre pikave, duke analizuar burimet dhe argumentet një e nga një.
1. Dobësia e transmetimeve të “historisë së Gharanikëve”
Në Islam, si në asnjë fe tjetër, çdo informacion historik që lidhet me Profetin, dhe jo vetëm, duhet të provohet se përcillet në mënyrë autentike. Kjo dije që njihet ndryshe edhe si dija e isnadit, apo transmetimit, ka rregullat dhe kriteret e saj të vlerësimit të lajmit të përcjellë. Ngjarja e supozuar në fjalë, nuk ka asnjë zinxhir autentik transmetimi, dhe nuk gjendet në librat kryesorë të hadithit, por në libra dytësorë që fokusohen te historia në përgjithësi, dhe në të cilat shkruesit e tyre nuk i kushtonin transmetimit të njëjtën rëndësi si në rastin e haditheve. Dijetarët e hadithit kanë hulumtuar të gjitha rrugët e përcjelljes së saj dhe kanë gjetur mangësi të pakapërcyeshme në secilën prej tyre. Hadithet e përmendura rreth kësaj historie rezultojnë të jenë të ndërprera (mursel) ose me transmetues të dobët e të pabesueshëm:
- Transmetime të ndërprera (mursel)[1]: Asnjë nga transmetimet nuk ka sened të pandërprerë deri te Profeti ﷺ. Përjashtimisht përmendet një transmetim nga sahabiu Ibn Abbasi, por edhe ai është përcjellë mursel (i shkëputur) nëpërmjet disa tabi’inëve (gjenerata pas sahabëve). Hadithi mursel, sipas parimeve të shumicës së muhaddithëve, hyn në kategorinë e haditheve të dobëta, sepse mungon hallka lidhëse midis tabi’iut dhe Profetit – dhe nuk dihet nëse ajo hallkë është sahabi apo jo. Imam Muslimi (261 H) ka deklaruar prerazi: “Hadithi mursel, sipas parimit tonë dhe dijetarëve të hadithit, nuk merret si argument”.[2]
- Transmetime me përcjellës të dobët apo gënjeshtarë: Disa versione të ngjarjes vijnë nga zinxhirë transmetimi ku figurojnë narratorë të caktuar të diskredituar. Për shembull, një rrugë kalon nga transmetues të dobët si Muhammed ibn Ke’b el-Kurazi tek Ibn Abbasi, një tjetër nga Ebu Salih tek Ibn Abbasi, etj. Më famëkeqi është zinxhiri Muhammed ibn Sa’ib el-Kelbī – Ebu Salih – Ibn Abbas, i cili citon drejtpërdrejt fjalët “Tilke el-Gharanik…” – ky zinxhir është konsideruar plotësisht i trilluar nga dijetarët, me konsensus. Imamët e mëdhenj kanë deklaruar se ky zinxhir nuk lejohet as të merret në konsideratë: Imam Ibn Huzejme (311 H) thotë: “Kjo ngjarje është trilluar nga heretikët”.[3] Po ashtu, Imam Ibn Is’haku (151 H), autor i hershëm i Sirës (biografisë profetike), kur u pyet për këtë histori, u përgjigj: “Kjo është nga shpikjet e zindikëve (heretikëve)”.[4]
- Mungesa në koleksionet e mirëfillta të hadithit: Asnjë nga koleksionet kanonike të haditheve – si Sahih Buhari, Sahih Muslim dhe të tjera – nuk e përfshin këtë tregim. Kjo flet shumë, sepse tregon mungesën e një baze të besueshme. Madje dijetari i mirënjohur Imam Bejhakiu (458 H) pasi shqyrtoi zinxhirët, deklaroi se “Kjo histori është joautentike sa i përket zinxhirit të transmetimit. Transmetuesit e saj janë të kritikuar (të pabesueshëm), dhe në librat sahihë nuk gjendet asgjë e tillë. Për këtë arsye, e kam pastruar librin tim prej përmendjes së saj”.[5] Edhe imamët e tjerë e kanë lënë jashtë veprave të tyre këtë histori për shkak të dyshimeve serioze mbi besueshmërinë e saj.
- Dënimi unanim i dijetarëve klasikë: Një numër i madh dijetarësh të hershëm e kanë shprehur haptazi se historia e Gharanikëve është e pabazë. Imam Ibn Hazmi (456 H) e quan këtë rrëfim “një gënjeshtër të pastër, një trillim, sepse kurrë nuk është vërtetuar me ndonjë zinxhir”, ndaj “nuk vlen të merresh me të”[6]. Kadi Ijad (544 H), në veprën e tij “Esh-Shifa”, shkruan se “ky hadith nuk e ka përcjellë asnjë dijetar i librave të saktë (sihah), asnjë i besueshëm me zinxhir të shëndoshë e të pandërprerë. Edhe pse disa komentues të Kuranit dhe historianë e kanë përmendur, ata rendin pas çdo gjëje të çuditshme. Asnjëri prej tabi’inëve që e përcjellin këtë histori nuk ka zinxhir të pranueshëm, as nuk e ka me lidhje të drejtpërdrejtë nga ndonjë sahabi. Shumica e rrugëve të saj janë të dobëta ose shumë të dobëta”[7]. Kadi Ijad vazhdon duke shpjeguar se edhe i vetmi transmetim merfū‘ (drejtpërdrejt nga Profeti) – ai me zinxhirin nga Shu’be – Ebu Bishr – Said ibn Xhubejr – Ibn Abbas, në të cilin vetë Ibn Abbasi thotë “mendoj se Profeti ishte në Mekë…” – përmban një dyshim brenda (fjalët “mendoj se…”) dhe dobësi në zinxhir, prandaj as ai s’është i vlefshëm. Ai gjithashtu vëren se Muhammed el-Kelbī (i njohur si gënjeshtar) është burimi i një versioni dhe “transmetime të tilla nuk lejohen as të rrëfehen, e jo më të merren për bazë”.[8]
- Përfundimi i kritikës së senedit: Pas shqyrtimit të të gjitha këtyre transmetimeve, asnjë nuk qëndron. Imam Ibn Kethiri në Tefsirin e tij, pasi liston të gjitha versionet e historisë, përfundon: “Të gjitha këto transmetime janë mursel dhe të shkëputura”, domethënë asnjë prej tyre nuk ka zinxhir të plotë deri te i Dërguari i Allahut ﷺ. Ai thekson se nuk ekziston asnjë zinxhir i saktë (sahih) që ta mbështesë këtë ngjarje. Kështu, nuk ka asnjë hadith autentik që pohon se Profeti ﷺ ka shqiptuar ndonjëherë fjalët në fjalë. Çdo version vjen ose nga histori jo të sigurta, ose nga transmetues të dyshimtë.
- Studimet bashkëkohore (Albani dhe të tjerët): Edhe dijetarët modernë kanë arritur në të njëjtin konkluzion. Hadithologu i shquar shqiptar, Muhamed Nasirudin Albani (1914–1999), i ka kushtuar kësaj çështjeje një studim të veçantë (“Nesb ul-Mexhānik li nesf kısseti’l-ghārānīk”) ku analizoi të gjitha rrugët e përcjelljes dhe del në përfundimin se të gjitha janë ose të dobëta ose të trilluara. Ai vërejti madje se vetë tekstet (metn) e këtyre transmetimeve bien ndesh me njëra-tjetrën, duke treguar pështjellim dhe mungesë autenticiteti. Lista e dijetarëve myslimanë, që nga shekujt e parë e deri më sot, që e kanë cilësuar këtë ngjarje si të pavërtetë është shumë e gjatë, dhe konsensusi i tyre në këtë pikë është domethënës.
Në përmbledhje, nga këndvështrimi i dijes së hadithit nuk ekziston asnjë bazë e vlefshme autenticiteti për ngjarjen e Gharanikëve. Ajo mbështetet vetëm në rrëfime të dobëta e kontradiktore, të hedhura poshtë nga autoritetet e fushës. Kësisoj, argumentimi i çdokujt duke u mbështetur në këtë histori është i pavlefshëm që në zanafillë.
2. Konteksti i sures en-Nexhm dhe kundërshtimi i pretendimit
Historia e supozuar e Gharanikëve bie ndesh jo vetëm me shkencën e hadithit, por edhe me vetë tekstin e Kuranit. Surja en-Nexhm (surja 53 e Kuranit), brenda së cilës pretendohet se u “futën” fjalët lavdëruese për idhujt, nga fillimi deri në fund është një dënim i hapur i idhujtarisë dhe një shpallje e pastër e monoteizmit. Po të lexohet surja e plotë, bëhet e qartë se:
- Sure mekase kundër idhujtarisë: en-Nexhm zbriti në Mekë, para emigrimit, në një kohë kur Profeti ﷺ po luftonte pikërisht besëtytnitë e politeistëve. Që në hyrje, surja betohet “Pasha yllin kur bie, shoku juaj (Muhamedi) nuk ka humbur rrugën e as nuk ka devijuar. Ai nuk flet nga hamendja; ai nuk thotë tjetër veçse atë që i shpallet” (53:1–4). Kjo hyrje e pozicionon Profetin ﷺ si të pagabueshëm në shpallje, duke theksuar se çdo fjalë e tij në komunikimin e Kuranit është shpallje hyjnore, jo dëshirë personale. Më pas, surja vazhdon duke kritikuar rëndë idhujtarët e Mekës për adhurimin e “emrave” që ata dhe stërgjyshërit e tyre i sajuan pa asnjë provë nga Zoti. Përmenden në mënyrë specifike Lata, Uzza dhe Menata, por si shembull i kotësisë së idhujve, e jo për t’i ngritur lart ato.
- Qortimi i idhujtarëve brenda sures: Pasi përmenden Lata, Uzza e Menata (ajetet 19-20), menjëherë vijnë vargjet kritike: “A për ju (o paganë) janë djemtë, kurse për Të (Zotin) vajzat?! Kjo, pra, është një ndarje e padrejtë! Nuk janë ato (hyjnitë e tyre) veçse emra që ua keni vënë ju dhe etërit tuaj, për të cilët Allahu s’ka zbritur kurrfarë prove. Ata ndjekin vetëm hamendjet dhe dëshirat e veta…” (53:21–23). Ky është një demaskim i qartë i pretendimeve të idhujtarëve se zotat e tyre kishin status hyjnor apo ishin “bijat e Zotit”. Surja vazhdon më tej me gjuhë po kaq të ashpër ndaj idhujtarisë, duke thënë se asnjë ndërmjetësim nuk bën dobi para Zotit. Në këtë kontekst qortues e përgënjeshtrues, është e paimagjinueshme të futej diku një fjali që lavdëron idhujt!
- Asnjë harmoni me tekstin kuranor: Dy “vargjet” e pretenduara “Tilke el-Gharanik el-‘ula…” nuk përputhen fare me stilin e përgjithshëm të Kuranit, as në gjuhë, as në përmbajtje, as në rimë. Ato do të dukeshin krejt të huaja po të gjendeshin brenda sures En-Nexhm. Fjala “gharānīk”, në veçanti, nuk gjendet askund në korpusin kuranor apo në fjalorin profetik; është një term i përdorur nga arabët në poezitë e tyre, që i referohej një lloj zogu ujor. Nuk përdorej në mënyrë metaforike për idhujt as nga vetë idhujtarët, ndaj përdorimi i saj në këtë rast është i çuditshëm. Kështu që futja e një fjale të tillë në tekstin kuranor do të ishte krejt e pazakontë dhe stilistikisht e papërshtatshme, një “trup i huaj” i dallueshëm menjëherë. Edhe vetë kuptimi: t’u atribuohet idhujve “ndërmjetësim i shpresuar tek Zoti”, shkon ndesh me gjithë mësimin kuranor. Nuk është çudi, pra, që asnjë dorëshkrim kuranor dhe asnjë burim i besueshëm nuk i ka përfshirë kurrë këto fjalë në suren En-Nexhm.
- Reagimi real i shoqëruesve të Profetit: Gjatë shpalljes së sures en-Nexhm, Profeti ﷺ e lexoi atë të plotë dhe në fund bëri sexhde tek ajeti i fundit “Bini në sexhde para Allahut dhe adhurojeni Atë!” (53:62). Transmetimet autentike na tregojnë se në atë çast, e gjithë audienca prezentë ra në sexhde së bashku me Profetin ﷺ si muslimanët ashtu edhe disa nga idhujtarët dhe madje edhe xhindet që dëgjonin. Kështu përcjell Abdullah ibn Abbasi në një hadith të saktë në Sahihun e Buhariut: “Profeti ﷺ bëri sexhde (kur lexoi en-Nexhm) dhe bashkë me të bënë sexhde muslimanët, mushrikët, xhinët dhe njerëzit (e pranishëm)”. Po ashtu, Abdullah ibn Mes’udi tregon se “surja e parë që zbriti me ajet sexhdeje ishte en-Nexhm. I Dërguari i Allahut bëri sexhde dhe të gjithë ata që ishin pranë tij ranë në sexhde, përveç një burri, i cili mori një grusht dhe me të preku ballin në vend të sexhdes. Më vonë, pashë se po ai burrë u vra si jobesimtar.” (Ky burrë ishte Umejje ibn Halefi). [9] Asnjë prej këtyre transmetimeve autentike nuk përmend fare fjalë lavdëruese për idhujt. Pra, ajo që realisht ndodhi ishte thjesht se me përfundimin e sures, të gjithë ranë në sexhde, një ngjarje e pazakontë që tregoi fuqinë e Kuranit për të prekur edhe zemrat e jobesimtarëve në atë moment. Disa historianë mendojnë se idhujtarët ranë në sexhde ngaqë u befasuan ose u mahnitën nga recitimi, ose thjesht sepse nuk donin të dukeshin keq para autoritetit të fjalës së Zotit. Sido që të jetë, nuk pati asnjë kompromis të mesazhit hyjnor. Në versionin autentik të ngjarjes nuk figuron asnjë “verset satanik”, kjo është një shtesë e rreme që iu vesh më pas historisë.
3. Argumentet logjike që rrëzojnë ngjarjen e Gharanikëve
Përveç mungesës së provave tekstuale, vetë arsyeja e shëndoshë e bën të pabesueshme “incidentin e vargjeve satanike”. Edhe sikur, për hir të argumentit, ta anashkalonim faktin që transmetimet janë të dobëta, një sërë kundërthëniesh logjike dalin në pah:
- Mospërputhje e brendshme dhe “harresa” e dëshmitarëve: Nëse Profeti Muhamed ﷺ do t’i kishte shqiptuar vërtet fjalët “Këto janë gharanikët e lartë, ndërmjetësimi i tyre shpresohet” në prani të sahabëve të tij besimtarë, reagimi i tyre do të kishte qenë i menjëhershëm. Është e pamundur që shokët e tij, njerëz me besim të palëkundur monoteist, të dëgjonin Profetin papritur duke lavdëruar idhujt, dhe të mos pyesnin fare për këtë ose të kërkonin sqarim. Mirëpo asnjeri prej sahabëve nuk ka lënë qoftë edhe një shënim a kujtim për një gjë të tillë. Kjo heshtje totale në burimet e besueshme tregon se një ngjarje e tillë s’ka ndodhur kurrë. Një fjalë e tillë, po të ishte thënë vërtet, do të ishte përmendur nga të gjithë transmetuesit e jetës së Profetit (do të duhej të transmetohej me zinxhir mutavatir, nga aq shumë njerëz sa s’do të kishin mundësi të gënjenin të gjithë njësoj). Por nuk kemi asgjë të tillë, përkundrazi, historia mbështetet vetëm te ca individë periferikë, të pasigurt, madje të njohur si gënjeshtarë (Kelbi etj.)
- Mungesë reagimi nga kundërshtarët e tij: Po ashtu, sikur Profeti ﷺ, qoftë edhe për një moment, t’u kishte bërë qejfin idhujtarëve duke lavdëruar hyjnitë e tyre, kjo do t’u jepte armiqve të tij një material propagandistik jashtëzakonisht të vlefshëm. Kur më vonë Profeti do të hiqte dorë nga ato fjalë, duke thënë se i kishte shtyrë djalli, pse kurejshitët paganë nuk e shfrytëzuan këtë rast për ta diskredituar? Ku ishin akuzat e tyre se “Muhamedi po luan dy role, një ditë na lavdëron idhujt e nesër na thotë ishte djalli”? Armiqtë e tij njiheshin që kapeshin pas çdo gjëje për ta quajtur gënjeshtar apo kontradiktor. Mirëpo nuk ka asnjë thënie të tyre në këtë drejtim. Idhujtarët nuk e përdorën kurrë këtë histori (asokohe) për të mbrojtur çështjen e tyre. P.sh. nuk i thanë ndonjëherë Profetit “Po ti vetë i përcolle fjalët e lavdërimit të hyjnive tona”. Mungesa e plotë e një reagimi të tillë nënkupton fort se asnjë fjalë e tillë nuk është thënë ndonjëherë.
- Mospërputhje kronologjike me shpalljen: Një detaj tjetër logjik: Ajeti i sures el-Haxh (22:52), që flet për “ndërhyrjen e djallit”, është ajet medinas (i shpallur vite më vonë në Medinë), ndërsa ngjarja e pretenduar e Gharanikëve thuhet se ndodhi në vitet e para në Mekë. Kjo përgënjeshtron idenë se ajeti u shpall si “reagim” ndaj ngjarjes, siç supozojnë disa, sepse ngjarja historikisht nuk përkon me kohën e zbritjes së ajetit. Në fakt, siç do ta shpjegojmë më poshtë, ky ajet ka një kuptim krejt tjetër dhe lidhet me fenomenin e dëshirave të brendshme të profetëve, jo me shqiptimin e fjalëve të djallit nga goja e tyre.
- Term i panjohur për idhujt: Termi “gharānīk” vetë është i dyshimtë në këtë kontekst. Arabët paganë nuk i kanë quajtur kurrë zotat e tyre “gharanikë”, as në letërsinë e tyre gojore e as në kulturën e tyre. Gharanik nëse përdorej, i referohej vetëm shpendëve (si lejlekë ose çafka uji, me pendë të bardhë ose të zeza). Nuk gjendet ndonjë dëshmi se Lata, Uzza apo Menata janë quajtur ndonjëherë gharānīk. Atëherë, si ka mundësi që Shejtani t’i “hidhte” Profetit fjalë kaq të pakuptimta, duke përmendur zogj uji sikur të ishin idhujt e Mekës? Kjo duket si një shpikje e atyre që, shumë kohë më vonë, nuk e njihnin mirë kulturën e arabëve të Mekës dhe trilluan një përrallë me terma të pazakontë.
Në dritën e këtyre kundër-argumenteve logjike, edhe vetë supozimi teorik i “verseteve satanike” bëhet i pabazë. Ngjarja e trilluar kërkon që të kenë ndodhur një sërë gjërash të tjera që s’kanë ndodhur kurrë: të kishte reagime nga sahabët, të kishte akuza nga armiqtë, të ishte transmetuar gjerësisht nga të gjithë, etj. Asgjë e tillë nuk u shfaq historikisht. Përkundrazi, gjithçka që dimë nga burimet e sigurta – siç u shpjegua më herët – është që Profeti ﷺ recitoi suren en-Nexhm dhe bëri sexhde me përfundimin e saj, dhe të pranishmit (myslimanë e disa idhujtarë) ranë në sexhde bashkë me të. Kaq. Çdo shtesë tjetër mbi këtë është e pabazë.
4. Kuptimi i saktë i ajetit 22:52 dhe mbrojtja hyjnore e Profetit ﷺ
Një argument që shpesh paraqitet për të “mbrojtur” historinë e Gharanikëve është ajeti Kuranor:
“Ne nuk dërguam përpara teje asnjë të dërguar e asnjë profet, veçse kur ai dëshironte (diçka), djalli përziente diçka në dëshirën e tij; por Allahu e anulon atë që fut djalli, pastaj i forcon shpalljet e Veta. Allahu është i Gjithëdijshëm dhe i Urtë.” (Kuran 22:52)
Shumë keqkuptime lindin nga ky ajet nëse lexohet jashtë kontekstit. Disa kanë sugjeruar se ai i referohet pikërisht “incidentit të vargjeve satanike”, domethënë që Profeti Muhamed ﷺ (dhe profetë të tjerë para tij) kur recitonin shpalljen, djalli mund t’u “hidhte” ndonjë fjalë në gojë pa dashjen e tyre. Ky nuk është interpretimi i saktë i ajetit. Ja si e kanë shpjeguar dijetarët kuptimin e tij të vërtetë, në pajtim me parimet e pagabueshmërisë profetike:
- Ajeti i referohet dëshirave dhe jo fjalëve të shqiptuara: Në arabisht, fjala e përdorur në këtë ajet është “temennā” (të dëshiruarit, ose “umnietuhu” – dëshira e tij). Kjo i referohet mendimeve të brendshme apo dëshirave që mund t’i vijnë profetit në zemër, jo fjalëve që ai shqipton me gojë. Pra, kur një profet dëshironte në vetvete diçka që lidhej me misionin e tij (p.sh. shpresonte që populli i vet të udhëzohej dhe ndoshta i shkonte mendja t’u bënte një lëshim të vogël për t’i afruar), djalli mundohej të përfitonte nga ajo dëshirë – jo duke ia vënë fjalët në gjuhë, por duke u përpjekur ta shtyjë drejt një veprimi të gabuar në praktikë. Mirëpo, ç’ndodh? Allahu menjëherë e anulon çdo ndikim të djallit dhe e mbron të dërguarin e Vet.
- Profetët mund të kenë mendime njerëzore, por Zoti i korrigjon ato: Ky ajet pra nënkupton se çdo profet ose i dërguar para Muhamedit ﷺ, në ndonjë çast, mund të ketë pasur ndonjë dëshirë njerëzore për të lehtësuar sfidat e thirrjes së vet (si p.sh. mendimin “sikur të kishte një mënyrë për t’i pajtuar këta njerëz disi…”). Kjo është pjesë e natyrshmërisë njerëzore të profetëve, ata ishin njerëz, me shqetësime dhe dëshira, dhe të tillë duhej të ishin që të ishin model për njerëzit. Por në të njëjtën kohë, asnjë profet nuk lihet nga Zoti të bjerë në gabim kur vjen puna tek përçimi i fesë. Allahu, nga kujdesia hyjnore, i mbron ata në ato çaste të vështira, ua largon menjëherë mendimet e papërshtatshme dhe nuk i lejon të veprojnë sipas ndonjë impulsi të gabuar. Siç thotë ajeti: “Allahu e zhduk atë që hedh djalli, pastaj i forcon shpalljet e Veta”. Kjo do të thotë, Zoti e bën menjëherë të pavlefshëm çdo ndikim të mundshëm satanik dhe e bën fjalën e Tij të qartë dhe të pacenuar.
- Ajeti nuk i referohet fare gojës së Profetit: Duke u kthyer tek historia e Gharanikëve, tani bëhet e qartë ku është problemi. Ajeti 22:52 nuk flet për ndonjë fjalë që djalli i hodhi në gjuhën e Profetit, por për ndonjë mendim të momentit që ai mund të ketë pasur në zemër. Ai flet në mënyrë të përgjithshme për të gjithë profetët para Muhamedit ﷺ, jo për një incident specifik me të. Kështu e kanë kuptuar komentuesit më autoritarë të Kuranit: se ky ajet tregon pagabueshmërinë e profetëve në transmetimin e mesazhit hyjnor, pavarësisht se si njerëz mund të kishin mendime kalimtare. Nuk ka asnjë provë brenda ajetit që të lidhet me historinë e Gharanikëve, përveçse në mendjen e atyre që veçse besojnë historinë dhe pastaj e lexojnë ajetin me atë paramendim.
- Ç’është e vërteta, ajeti e kundërshton vetë historinë e trilluar: Nëse lexojmë me kujdes, ky ajet në fakt e përgënjeshtron idenë se profetët mund të kenë përcjellë fjalë të djallit. Allahu thotë se e zhduk menjëherë çdo gjurmë të ndërhyrjes djallëzore dhe forcon shpalljen e Vet. Kjo do të nënkuptonte se edhe sikur Profeti ﷺ të kishte shqiptuar padashje ato fjalë (gjë që nuk ka ndodhur), Allahu menjëherë do t’i anulonte ato dhe do ta bënte shpalljen të pastër. Në rastin e sures en-Nexhm, siç pamë, Kurani mbeti i pastër, pa asnjë varg të huaj, çka tregon se kujdesi hyjnor e ka ruajtur shpalljen, ashtu si premton ajeti. Prandaj, të përdoret ky ajet si “provë” për vërtetësinë e historisë Gharanikëve është një ironí e vërtetë. Me fjalët e vetë dijetarëve: “Ç’lidhje ka ky ajet – i cili flet për profetët e mëparshëm dhe për mendimet e tyre të brendshme, me një trillim që pretendon se djalli hodhi në gjuhën e Muhamedit lavdërime për idhujt? Me ç’gjuhë arabe ky ajet mund të merret si dëshmi për këtë?!” Përgjigjja është e thjeshtë: nuk mund të merret, sepse kuptimi i tij i vërtetë është shumë larg asaj që pretendojnë.
Në përfundim, Profeti Muhamed ﷺ mbetet i pagabueshëm në përcjelljen e mesazhit të Zotit. Ai vetë nuk foli kurrë nga dëshira e tij në lidhje me shpalljen, dhe Zoti nuk e la kurrë të devijonte. Çdo aluzion i kundërt – si historia e Gharanikëve – bie ndesh me këtë parim bazë të besimit islam dhe me vetë dëshminë e Kuranit.
5. Mesazhi monoteist i Profetit ﷺ dhe qëndrueshmëria e tij
Së fundi, ia vlen të ritheksojmë pse historia e Gharanikëve është aq absurde po të shihet në dritën e misionit profetik të Muhamedit ﷺ. Gjithë jeta dhe veprimtaria e tij u shquan për konsekuencën në thirrjen drejt Një Zoti të Vetëm dhe mohimin kategorik të të gjithë idhujve. Edhe kundërshtarët e tij më të mëdhenj e dinin shumë mirë se ai nuk do të pranonte kurrë adhurimin e idhujve, kjo ishte arsyeja pse ata e luftuan aq shumë.
Kur Kurejshët e Mekës kërkuan një kompromis, që Profeti ﷺ t’i pranonte idhujt e tyre qoftë edhe përkohësisht, përgjigjja erdhi e prerë nga Zoti: “Thuaj: O ju jobesimtarë! Unë nuk adhuroj çfarë adhuroni ju… Ju keni fenë tuaj, dhe unë kam fenë time.” (el-Kafirun, 109:1-6). Në një varg tjetër Kurani na tregon se si ata u përpoqën me ngulm ta largonin Profetin nga shpallja hyjnore, me shpresë se ai do të shpikte diçka tjetër që t’u pëlqente atyre, por Zoti e forcoi dhe nuk e la të lëkundej aspak: “Ata deshën të të shmangnin ty (o Muhamed) nga ajo që të kemi shpallur, me qëllim që të sajoje diçka tjetër kundër Nesh, e atëherë do të të merrnin mik. Dhe sikur të mos të kishim forcuar Ne ty, gati do të kishe anuar sadopak nga ata.” (el-Isra:73-74). Këto ajete janë dëshmi e qartë e vendosmërisë së Profetit ﷺ dhe e mbrojtjes së Allahut ndaj tij, që ai të mos bënte as devijimin më të vogël në çështjet e fesë.
Nëse me të vërtetë do të kishte ndodhur qoftë edhe një moment i vetëm ku Profeti ﷺ lavdëronte idhujt, a nuk do të ishte kjo në kontradiktë flagrante me gjithë sa më lart? Kur vetë Kurani dëshmon se ai nuk anoi kurrë nga idhujtaria, si mund të besohet se një herë ai paskësh bërë kompromis me fjalët e tij? Pikërisht, nuk mund të besohet. Tërë burimet e besueshme islame – qofshin ajete Kurani apo hadithe autentike – tregojnë se Profeti ﷺ e përmbushi misionin e tij me besnikëri të plotë, pa lëshuar pe as edhe një grimë. Madje në kohët më të vështira, ai dhe pasuesit e tij duruan persekutime pikërisht sepse refuzuan të pranojnë qoftë edhe simbolikisht zotat e rremë të Mekës.
Në dritën e kësaj, historia e Gharanikëve nuk është thjesht e pavërtetë, por edhe fyese ndaj karakterit të Profetit. Ajo nënkupton – pa asnjë provë të vlefshme – se Profeti i është kundërvënë vetë mesazhit të tij monoteist për të kënaqur idhujtarët. Kjo do të thotë ta akuzosh atë për hipokrizi apo lëkundje në besim, gjë që bie ndesh me atë që Kurani dhe historia na mësojnë për të. Siç u përmend më herët, dijetarët e tefsirit dhe hadithit janë të mendimit se nuk ekziston asnjë provë e saktë që Profeti ﷺ t’i ketë shqiptuar ndonjëherë ato fjalë të pretenduara. Të gjitha “provat” e ofruara janë rrëfime të shkëputura (mursel) dhe të papranueshme (munker), të fabrikuara nga zindikët (heretikët) e mëvonshëm.
Në anën tjetër, faktet historike flasin qartë: Profeti ﷺ luftoi dhe punoi pa u lodhur për teuhidin (njëshmërinë e Zotit). Ai e predikoi këtë mesazh 23 vjet me radhë, me një sinqeritet të pashembullt, duke sakrifikuar çdo gjë për të. Të supozosh se në një moment ai e la mënjanë këtë mesazh dhe lavdëroi pikërisht atë që ishte dërguar të mohonte – adhurimin e idhujve – dhe pastaj t’i bazosh këto supozime mbi transmetime pa zinxhir e të pasakta… kjo është krejtësisht jologjike dhe joshkencore. Një metodë e tillë do të hidhte poshtë çdo histori, sepse bazohet tek thashetheme të paverifikuara dhe mohon dëshmitë e forta. Nuk është çudi që Kurani i përshkruan deklaratat e rreme kundër të Dërguarit me tone të rrepta: “Sa fjalë e rëndë që del nga gojët e tyre! Ata nuk thonë tjetër veçse gënjeshtër.” (el–Kehf:5).
Përfundime
Së pari, studimi i zinxhirit të transmetimit e nxjerr historinë e Gharanikëve plotësisht të pabesueshme. Nuk ekziston asnjë hadith autentik që ta mbështesë, ndërsa dijetarët e mëdhenj të hershëm dhe të vonë i kanë quajtur të gjitha versionet e saj trillime dhe gënjeshtra. Pra, nga aspekti i burimit, ngjarja rrëzohet.
Së dyti, Kurani – i cili është autoriteti suprem – nuk përmban asgjë të tillë. Përkundrazi, surja en-Nexhm refuzon idhujtarinë në çdo varg të saj, dhe nuk mund të përmbajë fjalë që lavdërojnë idhujt pa e shkatërruar mesazhin e vet. Kjo do të ishte e paimagjinueshme dhe e pajustifikueshme në kontekstin e saj.
Së treti, argumentet racionale dhe historike tregojnë se një incident i tillë do të kishte lënë gjurmë të tjera – reagime nga sahabët, shfrytëzim propagandistik nga armiqtë, transmetim masiv – të gjitha këto mungojnë plotësisht. Përkundrazi, ngjarja e vetme reale është ajo e dokumentuar në hadithet sahih: leximi i sures en-Nexhm dhe sexhdeja, pa “vargje satanike”.
Së katërti, vetë doktrina islame e pagabueshmërisë së profetëve dhe konsistenca e misionit të Profetit Muhamed ﷺ në thirrjen e tij monoteiste, e bëjnë të pamundur pranimin e këtij trillimi. Profeti ﷺ ishte njeri, por i mbrojtur hyjnish nga çdo lajthitje në shpallje; ai kurrë nuk bëri kompromis me të pavërtetën. Asnjë provë e saktë nuk tregon të kundërtën.
Në dritën e gjithë sa u tha, historia e Gharanikëve, ose pretendimi se “djalli frymëzoi Profetin të lavdëronte idhujt”, është një përrallë e pabazë dhe e hedhur poshtë. Muslimanët, dijetarë e besimtarë njëzëri, e kanë trajtuar atë si të tillë. Kurani mbetet i paprekur dhe Profeti ﷺ mbetet i besueshëm në shpalljen e fjalës së Zotit. Çdo përpjekje për ta ringjallur këtë trillim bie ndesh me dijen e verifikuar islame dhe me gjykimin e arsyeshëm. Si përfundim, mund të thuhet për këtë histori atë që Kurani thotë për shpifje të tilla: “E gjithë kjo është vetëm një gënjeshtër e trilluar.”
Referencat kryesore: Ky konkluzion mbështetet nga studime të detajuara islame, si p.sh. analiza e publikuar në Enciklopedinë “Bayanul-Islam”[10], ku janë shqyrtuar hollësisht të gjitha argumentet e mësipërme. Po kështu, qëndrimi i dijetarëve si Shejh Albani dhe të tjerë e konfirmon se “historia e Gharanikëve” është një legjendë pa asnjë themel. Në çështje të tilla, ku dyshohet integriteti i shpalljes hyjnore, qasja e duhur është ajo akademike dhe kritike që përdorëm: verifikimi i zinxhirit të transmetimit, krahasimi me tekstin kuranor dhe përdorimi i arsyes. Kjo qasje tregon se pretendimi i “vargjeve satanike” nuk qëndron dot përballë fakteve. Besimtari mund të jetë i qetë se fjala e Zotit është e ruajtur, dhe studiuesi i paanshëm mund të shohë se si një histori e dobët rrëzohet nga provat e forta.
Stafi: pergjigjet-islame.org
_______________________
[1] Hadithi Mursel quhet ai hadith ku në përcjelljen e tij tābi‘iu (pasuesi i sahabëve) ia atribuon fjalën, veprën ose miratimin drejtpërdrejt Profetit ﷺ, pa përmendur sahabiun nga i cili e ka dëgjuar atë.
[2] Sahih Muslim 1/13 Botimi, 1955, Bejrut.
[3] Mealim Tenzil fi Tefsir el Kuran, Imam el Bagavi (5/394), A. Saudite 1994.
[4] Tefsir el-Bagaui, 3/346,
[5] Zadul Mesir fil ilmi tefsir, 3/244.
[6] El-Fasl fil Ehva ue Nihal (2/311), Kajro.
[7] Esh Shifa bi Tarif hukuk el Mustafa, Kadi Ijad (2/79), Kajro 2004.
[8] Po aty.
[9] Buhariu në Sahihun e tij nr: (4582).
