PRETENDIMI SE KURANI I SHENJTË ËSHTË VEPËR NJERËZORE

Përmbajtja e dyshimit:

Ka njerëz që pretendojnë se Kurani është vepër njerëzore dhe jo i ardhur nga Zoti i Lartësuar, dhe se ai është ekstrakt i kulturave dhe feve të mëparshme. Ata e justifikojnë këtë me pretendimin se Muhamedi (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të) ka mësuar shumë nga rabinët dhe murgjit, duke qenë në gjendje të transmetojë prej tyre disa lajme ose t’i riformulojë vetë; se ai ka marrë shumë nga kulturat indiane, greke dhe romake; dhe se ka huazuar shumë nga poezia paraislame.

Gjithashtu, ata pretendojnë se ajo që e kaplonte ndonjëherë nuk ishte shpallje, por thjesht një gjendje obsesive (haluçinante) që e kishte zinte për shkak të izolimit të shpeshtë në vetmi. Madje, nuk e përjashtojnë mundësinë që Muhamedi të ketë shfrytëzuar atmosferën e kësaj vetmie – të cilën e kishte zakon – me qetësinë që ajo ofronte, për të përmbledhur atë që kishte përfituar dhe mësuar nga pararendësit dhe bashkëkohësit e tij në hartimin e Kuranit. Ata e mbështesin këtë me argumentet e mëposhtme:

• Zbritja graduale e Kuranit dhe jo e menjëhershme.
• Zbritja e Kuranit me lexime (Kiraete) të ndryshme.
• Pretendimi se është e mundur të sillet diçka e ngjashme me suret e Kuranit; prandaj nuk ka mrekulli dhe as diçka hyjnore në të.
• Ajo që përmendet në vetë Kuran, si: “ky (Kuran) është vërtet fjalë e (kumtuar prej) një të dërguari të nderuar” (El-Hakka, 40).

Përmes këtyre pretendimeve synohet sulmi ndaj shenjtërisë së Kuranit dhe hedhja e dyshimit mbi burimin e tij, me qëllim vënien në dyshim të autenticitetit dhe integritetit të tij.

 

Rrëzimi i dyshimit:

1. Komentuesit e Kuranit kanë dy mendime në përcaktimin e asaj që nënkuptohet me fjalën “i dërguari” në ajetin që përbën bazën e argumentimit të dyshimit: mendimi i parë është se bëhet fjalë për Xhebrailin, ndërsa i dyti se bëhet fjalë për Muhamedin ﷺ. Edhe nëse supozojmë se mendimi i dytë është më i saktë, kjo nuk nënkupton më shumë se faktin se Profeti ﷺ ishte përcjellës i shpalljes, jo krijues i saj.
2. Zbritja e Kuranit u shoqërua me habinë e bashkëkohësve të tij se kush burimi i tij? Sikur idhujtarët ta dinin se Profeti ﷺ e kishte marrë Kuranin nga hebrenjtë ose të krishterët, ata do ta kishin përhapur këtë pretendim dhe do ta kishin përdorur si sulm kundër Islamit në përgjithësi dhe Kuranit në veçanti; gjë që nuk ndodhi.
3. Edhe nëse pranojmë se në Kuran ka disa fjalë greke apo romake, në Kuran nuk ka asnjë fjalë indiane. Për më tepër, ajo që gjendet prej kulturave të tjera janë fjalët e huaja që janë arabizuar me kohë, të cilat, pas arabizimit dhe përdorimit në tekstin kuranor, nuk humbasin asgjë nga elokuenca e tyre, ashtu siç nuk e humbasin fjalët arabe që gjenden në poezi dhe prozë. Prania e fjalëve të huaja në Kuran nuk do të thotë se ai është i huazuar nga të tjerët.
4. Shumë ajete të Kuranit kanë zbritur të lidhura me ngjarje dhe rrethana të njohura, dhe këto ngjarje kanë ndodhur pas periudhës së vetmisë së Profetit ﷺ në shpellën Hira. Atëherë, si mund t’i sistemonte Muhamedi ﷺ këto ngjarje në një Kuran para se ato të ndodhnin?
5. Nuk është provuar për Profetin ﷺ, as para e as pas shpalljes, se ai vuante nga çrregullimet mendore apo halucinacione; atëherë si mund të quhet ajo që i ndodhte gjatë zbritjes së Kuranit një gjendje e sëmundje dhe jo shpallje?
6. Kurani zbriti gradualisht, dhe kjo nuk tregon aspak natyrën njerëzore të tij; përkundrazi, zbritja graduale kishte shumë urtësi, ndër to: gradualiteti në vendosjen e ligjit, forcimi i besimit, lidhja me aktualitetin e ngjarjeve dhe vërtetimi i mrekullisë së Kuranit.
7. Po të ishte sjellë vërtet një sure apo më shumë të ngjashme me Kuranin, ato do të na kishin arritur dhe do të ishin përhapur gjerësisht ndër njerëz; por kjo nuk ka ndodhur dhe as nuk mund të ndodhte.
8. Leximet kuranore (kiraetet) janë të përcaktuara nga shpallja për fjalë të veçanta, dhe shumëllojshmëria e tyre nuk nënkupton kundërshti në kuptime apo mospërputhje në dispozita juridike; përkundrazi, ato janë kryesisht dallime fonetike dhe larmi në mënyrat e shqiptimit, leximi i fjalës kuranore në dy ose më shumë forma, gjë që pasuron kuptimin, zgjeron domethënien dhe ua lehtëson arabëve leximin, pa prekur aspak bazat e fesë apo degët e saj.
9. Ajo që përmbajnë ajetet e Kuranit nga aspektet e mrekullisë -shkencore, stilistike dhe legjislative- nga njëra anë, si dhe ajo që ai ka njoftuar nga çështjet e fshehta të së kaluarës dhe së ardhmes nga ana tjetër, dëshmojnë për origjinën e tij hyjnore, përballë pretendimit të atyre se ai është vepër njerëzore.

 

Sqarimi i detajuar:

Së pari: Kuptimi i “të dërguarit” në fjalën e Allahut të Lartësuar: ﴾ky (Kuran) është vërtet fjalë e (kumtuar prej) një të dërguari të nderuar﴿ (El-Hakka, 40)

Nëse e shqyrtojmë ajetin në kontekstin e tij kuranor – duke u përpjekur të arrijmë te domethënia e tij me një qasje objektive – vërejmë se ai fillon me theksim përmes përforcuesve të gjuhës arabe “inna” dhe “lam”-it, si përgjigje ndaj atyre që e mohuan se Kurani është fjalë e Allahut dhe ia atribuuan atë dikujt tjetër.[1]

“Nga ato që politeistët thoshin për Kuranin dhe për të Dërguarin e Allahut ﷺ qe pretendimi se ai është poet ose fallxhor, të ndikuar nga një dyshim sipërfaqësor, burimi i të cilit ishte se ky ligjërim e tejkalonte në natyrë fjalën njerëzore.”[2] Meqë ata besonin se poezia ose falli -të cilat ia atribuonin Profetit ﷺ – mund të prodhonin fjalë që tejkalon ligjërimin njerëzor për shkak të lidhjes së supozuar me xhindët, ajeti fisnik erdhi për ta mohuar këtë dyshim dhe për ta pastruar atë ﷺ nga kjo akuzë.

Nëse kjo na bëhet e qartë – se ajeti që shërben si bazë argumentimi i dyshimit vjen në kontekstin e mohimit të natyrës njerëzore të Kuranit dhe të pohimit të burimit të tij hyjnor, përballë pretendimeve të politeistëve – dhe duke pasur parasysh logjikën argumentuese të Kuranit në përgjithësi, fuqinë e polemikës dhe koherencën e tij, shtrohet pyetja:

A është e arsyeshme që Kurani të mohojë burimin njerëzor të tij, e më pas t’ia atribuojë atë Profetit ﷺ, duke e theksuar këtë madje me dy mjete përforcuese në fjalën e Allahut: ﴾ky (Kuran) është vërtet fjalë e (kumtuar prej) një të dërguari të nderuar﴿, për më tepër kur fjalia emërore vetë shpreh qëndrueshmëri?!

Kjo nuk qëndron as logjikisht. Kurani përmban shembuj të panumërt ku i përgjigjet argumentit me argument dhe iluzioneve dhe pretendimeve me prova dhe logjikë. Kurani me këtë metodë dhe këtë natyrë nuk mund të përdoret, nga ana e dyshuesve, si provë në kundërshtim me atë që ai vetë e ka theksuar vazhdimisht: burimin e tij hyjnor dhe mohimin e burimit njerëzor.

Do të ishte më e arsyeshme që ata të kërkonin – por nuk do të gjenin – ndonjë dëshmi tjetër në Kuran që mbështet pretendimin e tyre, duke harruar se kërkimi i provës atje ku ajo nuk është provë, e aq më pak provë kundër pretendimit, është shenjë e humbjes së referencës dhe dobësisë së argumentit.

Meqë ata ranë në këtë gabim, na takon neve të sqarojmë kuptimin që ata e injoruan ose e anashkaluan në këtë ajet, për të rrëzuar pretendimin e tyre nga njëra anë dhe për të sqaruar domethënien dhe kontekstin nga ana tjetër.

Dijetarët e tefsirit kanë dy mendime në interpretimin e këtij ajeti:

Mendimi i parë:

Se “i dërguari” në fjalën e Allahut: ﴾Vërtet, ai është fjala e një të dërguari fisnik﴿  (El-Hakka) është Xhibrili. Argumenti i tyre është fjala e Allahut në një vend tjetër: ﴾Vërtet, ai është fjala e një të dërguari fisnik, të fuqishëm, me pozitë te Zoti i Arshit﴿  (Et-Tekuir, 19–20).

Mendimi i dytë:

Se i dërguari në ajet është Muhamedi ﷺ, duke u mbështetur në fjalën e Allahut pas tij: ﴾Dhe ai nuk është fjala e një poeti pak besoni﴿  (El-Hakka: 41)[3]

Ibn Ashuri thotë: “I dërguari fisnik këtu është Muhamedi ﷺ, siç e kërkon edhe fjala e Tij: ﴾Dhe sikur ai të trillonte diçka në Emrin Tonë…﴿ (El-Hakka: 44).” Kjo është e ngjashme me përshkrimin e Musait si “i dërguar fisnik” në fjalën e Allahut: ﴾Dhe Ne i sprovuam më parë popullin e Faraonit dhe atyre u erdhi një i dërguar fisnik ﴿(Ed-Duhan: 17).[4]

Megjithatë, duhet theksuar se edhe nëse pranojmë mendimin e dytë – se i dërguari është Muhamedi ﷺ – kjo nuk do të thotë se Kurani është pjesë e autorësisë së tij apo se buron prej tij, siç pretendojnë disa. Kuptimi është se ai nuk është fjala e Profetit ﷺ, por fjala e Allahut të Lartësuar; ajo i atribuohet Profetit ﷺ sepse ai e transmeton, e shpall dhe vepron sipas saj. Ashtu siç themi: “Ky është mendimi i Malikut”,[5] pa nënkuptuar domosdoshmërish se Maliku është krijuesi i atij mendimi, por mjafton që ai ta ndjekë dhe ta transmetojë atë. Kjo është e njëjtë edhe këtu.

Për më shumë sqarim themi: “Shtimi i fjalës “fjalë” (قول) tek “i Dërguar” (رسول) ka ardhur për arsye se Profeti ﷺ është ai që e ka kumtuar atë, prandaj ai është thënësi (shqiptuesi) i saj. Ndërsa kjo shtesë  këtu është për treguar lidhjen minimale me të. Por, ndërkohë Kurani është fjala e Allahut, të cilën Ai e shpalli dhe e bëri të rrjedhë në gjuhën e Profetit ﷺ, përmes shpalljes së Xhibrilit. Allahu thotë: ﴾Ne e bëmë atë të lehtë në gjuhën tënde që me të t’i përgëzosh të devotshmit dhe t’i paralajmërosh njerëzit kokëfortë ﴿(Merjem: 97).

Sidoqoftë, ka edhe një pikë tjetër që duhet theksuar: vetë fjala “i dërguar” tregon të kundërtën e asaj që ata pretendojnë. Edhe nëse supozojmë se fjala i atribuohet atij në mënyrë pronësore – qoftë Muhamedit ﷺ apo Xhibrilit – kuptimi i “të dërguarit” mbetet bartja dhe përcjellja e mesazhit. Për më tepër, fjala e Allahut në të njëjtën sure më pas duke thënë: ﴾Zbritje nga Zoti i botëve﴿ (El-Hakka, 43) është një sqarim i drejtpërdrejtë se kush është burimi i këtij Libri.

Kur Kurani u përshkrua si “fjala e një të dërguari fisnik” dhe u mohua të ishte fjala e poetit apo fallxhorit, dëgjuesi priste të dinte burimin e tij; dhe u sqarua se ai është zbritje nga Zoti i botëve, dërguar tek i dërguari fisnik që t’ua përcjellë njerëzve.

Duke u mbështetur në këtë, mund ta përmbledhim: shtesa në ajetin ﴾Vërtet, ai është fjala e një të dërguari fisnik﴿ është me kuptimin “nga”. Pra, atribuimi i Kuranit Profetit ﷺ është atribuim i përcjelljes, jo i krijimit. Edhe vetë fjala “i dërguar” mbart kuptimin e transmetimit, dhe ajeti vjen në kontekstin e mohimit të natyrës njerëzore të Kuranit, ndaj është e pamundur që ai t’ia atribuojë Kuranin Profetit ﷺ si autor, ndërkohë që pohon se ai është: ﴾Zbritje nga Zoti i botëve﴿  (El-Vakia: 80)!

Së dyti: Si mundet që Profeti ﷺ ta ketë marrë Kuranin nga hebrenjtë dhe të krishterët, ndërkohë që politeistët heshtën për këtë?

Sikur Profeti ﷺ ta kishte marrë vërtet Kuranin nga hebrenjtë apo të krishterët, politeistët nuk do të kishin heshtur, por do ta kishin përhapur këtë pretendim dhe do ta kishin përdorur si sulm kundër Islamit dhe Kuranit. Por kjo nuk ndodhi. Madje as dijetarët hebrenj dhe murgjit e krishterë nuk e pretenduan këtë.

Historia e Islamit e rabinit hebre Abdullah ibn Selam e përforcon vërtetësinë e Profetit ﷺ dhe faktin se ai merrte shpallje nga Zoti i tij. Abdullah ibn Selami deshi ta vinte në provë Profetin ﷺ me pyetje që vetëm një profet mund t’i dinte. Kur Profeti ﷺ iu përgjigj atyre, ai e pranoi dijen dhe vërtetësinë e thirrjes, mblodhi popullin e tij dhe i bëri dëshmitarë për vërtetësinë e Profetit ﷺ, pastaj u bë ndjekës i Islamit; atëherë ata filluan ta sulmonin dhe të shpifnin për të.

Është vërtet për t’u habitur që disa pretendojnë se Kurani është përmbledhje e këtyre feve, ndërkohë që ai është libri përmbyllës që kundërshtoi shtrembërimet e tyre dhe zbuloi realitetin e tyre. Një shembull është fjala e Allahut: ﴾Judenjtë thanë: Uzairi është biri i Allahut; dhe të krishterët thanë: Mesihu është biri i Allahut. Këto janë fjalë që i thonë me gojët e tyre, duke i ngjasuar fjalëve të jobesimtarëve të mëparshëm Allahu i shkatërroftë! Si devijohen!﴿ (Et-Teube: 30), në kontekstin e kundërshtimit të besimeve politeiste të rrënjosura te hebrenjtë se Uzairi është biri i Allahut dhe te të krishterët se Isai është biri i Allahut.[6]

Dihet qartë kundërshtimi i hapur i Kuranit ndaj besimeve të të krishterëve, sidomos doktrinës së trinisë, që nga momentet e para të shpalljes. Kjo është dëshmi e qartë për burimin hyjnor të tij dhe veçimin e tij nga librat dhe besimet e shtrembëruara.

Kjo përveç faktit se Kurani solli forma adhurimi dhe rite që nuk janë njohur më parë në libra të tjerë, as në këtë mënyrë dhe as me këto hollësi. Si mund të pretendohet atëherë huazimi? Dhe pse – nëse pretendimi i tyre do të ishte i saktë – nuk gjejmë në Kuran përputhje me doktrina si trinia, kryqëzimi, mëkati fillestar dhe hyjnia e Krishtit. Nëse Kurani do të ishte marrë nga të krishterët, pse ky dallim i madh mes tyre?[7]

Në këtë kontekst përmendet shpesh udhëtimi i Profetit ﷺ në Sham (Levant) dhe pretendimi se ai mësoi Kuranin nga Bahira, Nestorii apo të tjerë. Duke iu shmangur këtyre pohimeve pa prova, përmendim shkurtimisht arsyet e pavlefshmërisë së këtij pretendimi:

Ne nuk e mohojmë që Profeti ﷺ udhëtoi në Sham, por dihet se ai udhëtoi vetëm dy herë gjatë dhjetë viteve, në udhëtime të shkurtra, jo individualisht, por në kuadër të karvanëve tregtare. Si mund të mësonte në këto rrethana dhe në një kohë kaq të shkurtër?

Edhe sikur – për hir të debatit – të supozojmë se ai ﷺ ka mësuar prej këtyre murgjve, pse e shtyu shpalljen e profetësisë për rreth tridhjetë vjet pas takimit të parë dhe pesëmbëdhjetë vjet pas të dytit?

Edhe nëse pranojmë se disa murgj kishin dijeni të mjaftueshme për të prodhuar një tekst si Kurani, shtrohet pyetja: pse ia mësuan atë Profetit ﷺ dhe nuk ia atribuuan vetes, kur nderi do t’u takonte atyre më parë?

Edhe sikur t`i anashkalojmë të gjitha këto, përballemi me një fakt vendimtar: analfabetizmi i Profetit ﷺ nga njëra anë, dhe fakti se ato libra ishin në gjuhën hebraike nga ana tjetër. Edhe nëse e mohojmë analfabetizmin e tij për hir të debatit, si mund t’i atribuojmë atij lexim, huazim dhe përzgjedhje nga tekste joarabe?[8]

Bahira dhe Nestorii nuk i përjetuan ngjarjet e përmendura në Kuran; si mund t’i përgjigjeshin pyetjeve që Profetit ﷺ i vinin menjëherë me shpalljen e parë?!

Edhe sikur të pranojmë se disa prej këtyre murgjve kishin pjesë në përpilimin e Kuranit, ku është uniteti i stilit dhe koherenca e tij? Dhe si mund të fliste Bahira apo dikush tjetër, për gjëra që nuk i kishte parë?

Një fakt tjetër që e rrëzon këtë pretendim është se emri i “mësuesit” të supozuar ndryshon sipas burimit të shpifjes: në burime të krishtera është Sergji, Bahira, Nestorii ose Uaraka; në burime hebraike është një rabin anonim. A nuk është kjo mospërputhje e qartë një dëshmi e fortë për pavlefshmërinë e kësaj shpifjeje?[9]

Është e natyrshme që Kurani të përputhet me librat e mëparshëm në boshtin e përgjithshëm të tregimeve, pasi burimi i tyre është një, por detajet kuranore zbuluan shtrembërimet dhe trillimet e ithtarëve të Librit.

Në këtë drejtim vlen të përmendet fjala e studiuesit objektiv jomusliman, dr. Nazmi Luka, i cili thotë për Profetin ﷺ dhe Bahirën:

“Pa atë takim në shkretëtirë – d.m.th. me Bahirën – Muhamedi do të ishte bërë gjithsesi ai që u bë, me gjithë madhështinë, mendjen dhe udhëzimin e tij; ndërsa Bahira, pa atë takim, do të ishte harruar në histori si shumë asketë të tjerë. Takimi me Profetin ﷺ e futi atë në histori dhe i dha një përmendje të përhershme.”

Ai nënkupton se Bahira nuk ishte as Sokrati i kohës së tij, as filozofi i epokës së vet, dhe nuk njihej para e as pas këtij takimi. Kush është pra Bahira që atij t’i atribuohet Kurani?

Një orientalist, duke iu përgjigjur shpifjes se Profeti ﷺ mësoi nga Bahira, thotë: “Tekstet arabe të zbuluara, të botuara dhe të studiuara nuk na lejojnë ta shohim rolin që i atribuohet këtij murgu nestorian si gjë tjetër, veçse një trillim imagjinar.”[10]

Së treti, Kurani dhe kulturat e tjera:

Ne nuk e mohojmë se në Kuran ka fjalë që në origjinë janë greke, romake ose perse, si: kistas (peshore), firdeus (kopsht), katran,[11] kasvera [12]… etj., por përfshirja e këtyre fjalëve në Kuranin fisnik nuk vjen si ndikim apo huazim i drejtpërdrejtë nga këto kultura. Kjo sepse këto fjalë ishin arabizuar me kohë, qenë integruar në gjuhën arabe dhe i nënshtrohen rregullave të saj, duke u bërë kështu pjesë e gjuhës në të cilën zbriti Kurani. Këto fjalë janë përdorur shpesh edhe në poezinë arabe paraislame.

Ky është realiteti i çdo gjuhe të gjallë: ajo ndikon dhe ndikohet nga gjuhë të tjera. Nuk ekziston një gjuhë krejtësisht e pastër; dhe sikur të ekzistonte, kjo do të tregonte izolimin e folësve të saj nga dija, mbylljen në vetvete dhe largimin nga qytetërimi.

Sa i përket kulturave greke dhe romake, ky shpjegim është i mjaftueshëm. Ndërsa pranimi i një pretendimi të tillë në lidhje me kulturën indiane përmban një teprim të pajustifikuar dhe një paragjykim të hapur, sepse në Kuran nuk ka asnjë përmendje të Indisë apo kulturës së saj. Kjo kulturë arriti në botën arabe vetëm pas pushtimeve islame dhe pas kontakteve të gjera me Lindjen dhe Perëndimin, si rezultat i ndërveprimit kulturor mes kombeve. Ndërkohë, zbritja e Kuranit i paraprin kësaj faze me kohë; prandaj nuk është e arsyeshme që Kurani t’i atribuohet kësaj kulture apo ndonjë kulture tjetër.

E ngjashme me këtë, për nga padrejtësia e pretendimit dhe refuzimi i tij, është edhe atribuimi i Kuranit poezisë paraislame, për shkak të përputhjes të disa fjalëve. Nëse u sqarojmë atyre se Kurani ka zbritur në gjuhën arabe, me fjalorin, stilet dhe strukturat e saj, atëherë lind pyetja: ku qëndron problemi në këtë, përderisa Kurani vetë ka zbritur në atë gjuhë?! A nuk burojnë edhe Kurani edhe poezia nga i njëjti burim gjuhësor, pra nga gjuha arabe? Dhe nëse është kështu, a është logjike të injorohet origjina e përbashkët dhe të akuzohet një formë se është degëzim i një forme tjetër që buron nga i njëjti themel?!

Në këtë kuadër hyn edhe pretendimi se poezia e hanifëve[13] në përgjithësi, dhe ajo e Umejje ibn Ebi es-Saltit në veçanti, e ka frymëzuar Muhamedin ﷺ në Kuran, për shkak të mohimit të idhujtarisë dhe kritikës së shoqërisë paraislame. Por ky pretendim nuk qëndron: hanifët nuk ishin të njëjtë – dikush u bë mysliman pastaj u bë i krishterë, si Ubejdullah ibn Xhahshi; dikush shkoi te perandori romak dhe u konvertua në të krishterë, si Uthman ibn el-Huuejrith; ndërsa vetë Umejja nuk u bë mysliman, madje u zemërua me Profetin ﷺ, ndonëse e pranonte të vërtetën e tij, vajtoi të vrarët e idhujtarëve në Bedër dhe filloi ta sulmonte Islamin.

Nga cila poezi e Umejjes, pra, e paska marrë Profeti ﷺ Kuranin?! Nga poezia e tij para shpalljes? Po sikur të ishte kështu, pse Umejja do të heshtte, kur ai ishte ziliqar dhe i zemëruar ndaj profetësisë së tij ﷺ, duke thënë: “Unë shpresoja të isha vetë ai”?[14] Apo nga poezitë e tij kundër Islamit dhe Profetit dhe në mbështetje të idhujtarëve?! Një krahasim i thjeshtë mes Kuranit dhe këtyre poezive e bën të panevojshëm çdo shpjegim të mëtejshëm.

Së katërti: A mundet vetmia të prodhojë Kuranin?

Duke ditur se shumë ajete të Kuranit zbritën në lidhje me ngjarje konkrete dhe se këto ngjarje ndodhën pas periudhës së vetmisë së Profetit ﷺ në shpellën Hira, shtrohet pyetja: si mund t’i kishte sistemuar ai këto ngjarje në formë Kurani para se ato të ndodhnin?

Vetmia mund të prodhojë mendime dhe reflektime, por jo një kushtetutë hyjnore që rregullon jetën e njerëzve në mënyrë të përhershme. Nëse Profeti ﷺ e kishte hartuar Kuranin gjatë adhurimit dhe vetmisë së tij, pse priti kaq gjatë për të shpallur profetësinë? Pastaj, a nuk ka këtu një kundërthënie ndërmjet asaj që e nënkupton pretendimi i tyre – se Profeti ﷺ doli para popullit të tij me Kuranin njëherësh, si tërësi e plotë – dhe asaj me të cilën ata u argumentuan për njerëzoren (burimin njerëzor) e Kuranit në përmbajtjen e këtij dyshimi, se ai ka zbritur i ndarë pjesë-pjesë (gradualisht)?!

Pas gjithë këtij konfuzioni, duhet të pohojmë disa të vërteta:

• Vetmia e Profetit ﷺ dhe adhurimi që ai bënte në Hira ishte një dhuratë hyjnore, për ta larguar nga idhujtaria e popullit të tij, që me këtë të lërë mënjanë zakonet e tyre të mësuara, dhe të vazhdojë në braktisjen e atyre sjelljeve të tyre që nuk janë të lavdërueshme; e veshi me shenjën e devotshmërisë dhe e vendosi në pozitën e robërisë para Tij, kështu që zemra e tij të përulej, dhe natyra (karakteri) i tij të zbutet me ardhjen e shpalljes.[15]

Këtu shtrojmë pyetjen: A nuk do të ishte më e drejtë që ajo vetmi të merrej si argument për profetësinë e tij – meqë ajo është prej shenjave paralajmëruese të saj – dhe, rrjedhimisht, për hyjnoren (burimin hyjnor) e mesazhit të tij ﷺ?!

Pastaj, a është logjike që Profeti ﷺ ta ketë përpiluar (sajuar) Kuranin në shpellën Hira, e pastaj të dalë para popullit të tij duke pretenduar profetësinë pikërisht nga i njëjti vend?! A nuk do të ishte më parësore – sikur të ishte ashtu siç thonë ata – që ta mohonte vetminë e tij ose ta fshihte atë, dhe, kur të përpilonte “Kuranin” që dëshmon për profetësinë e tij, të dilte para tyre me të nga një vend tjetër?!

• Profeti ﷺ nuk ishte i pari dhe as një risi në largimin nga devijimet e popullit të tij; edhe të tjerë si Zekerija dhe Merjemja u veçuan në adhurim.[16] Po kështu Ungjijtë pohojnë se edhe Jezusi vetmohej në shkretëtirë për t’u lutur.[17] Pse pra sulmohet vetëm vetmia e tij?
• Shpella Hira ishte vizituar edhe nga gjyshi i tij Abdulmutalibi dhe nga disa kurejshë. Pse asnjëri prej tyre nuk solli diçka të ngjashme me Kuranin, nëse vetmia prodhon profeci apo Kuran?

Së pesti: Kurani është shpallje, jo çrregullim mendor apo epilepsi

Shpallja nuk është një formë çmendurie, por një fenomen shpirtëror me të cilin Allahu i dallon profetët. Në këtë mënyrë kryhet lidhja me Zotin dhe jo përmes mishërimit apo shkrirjes me Të, për t’ju kumtuar më pas njerëzve mesazhin hyjnor.

Dhe ajo që i ndodhte Muhammedit ﷺ nuk ishte frymëzim i derdhur nga prirja e lartë e shpirtit, në mënyrë që të mund të thuhej se njohuritë, mendimet dhe shpresat e tij i lindën atij një frymëzim që shpërtheu nga intelekti i tij i pavetëdijshëm apo nga vetja e tij shpirtërore bazuar mbi përfytyrimin e tij; pastaj bindja e tij të jetë pasqyruar në shikimin e tij, kështu që ai e pa engjëllin të paraqitur para tij, ose në dëgjimin e tij, kështu që ai përvetësoi atë që engjëlli i tha.

Dhe vlen të theksohet këtu se shpallja është e llojeve të ndryshme:

Prej saj është ajo që vjen në formë ëndrre, duke parë Profeti ﷺ në gjumin e tij një vegim, i cili pastaj realizohet në gjendjen e zgjuar ashtu siç e kishte parë saktësisht në gjumë. Prej këtej ai ﷺ ka thënë: “Me të vërtetë, ëndrra e profetëve është shpallje.”[18]

Prej shpalljes është edhe ajo që vjen si frymëzim, të cilin Allahu e hedh në zemrën e Profetit të Tij; kështu ai gjen në vetvete një dije të domosdoshme dhe të sigurt se kjo është nga ana e Allahut, të Lartësuarit…

Prej saj është edhe ajo që vjen si e folur nga Allahu drejtpërdrejt me Profetin e Tij, me një fjalë që ai e dëgjon dhe e kupton kuptimin e saj, duke qenë plotësisht i bindur se ajo është fjala e Allahut dhe jo fjala e askujt tjetër, siç ndodhi me Musain -alejhi selam.

Dhe forma e fundit e shpalljes është ajo që vjen përmes Besnikut të shpalljes, Xhibrilit – alejhi selam. Kjo është forma më e shpeshtë e shpalljes për të Dërguarin tonë Muhammed ﷺ dhe për të tjerët prej të dërguarve; dhe i gjithë Kurani është i këtij lloji.[19]

Nga kjo përfundojmë se ajo që e kaplonte Profetin ﷺ në gjendjen e marrjes së shpalljes nuk ishte as iluzion (çmenduri e përfytyruar) dhe as sëmundje epileptike; dhe nuk është e denjë që të jetë e tillë. Dihet se shpallja i vinte atij ﷺ si jehona (tingëllima) e ziles, dhe ndonjëherë i vinte Xhibrili në formën e tij engjëllore, e herë të tjera shndërrohej në trajtë njerëzore.[20]

Pra, shpallja është nga jashtë vetes së tij ﷺ dhe nuk buron nga brendësia e tij, siç pretendojnë ata. Për më tepër, vegimet e atij që fle ose të atij që ka çrregullime mendore – qoftë nga epilepsia, iluzioni (mania) apo të tjera – nuk mund të arrijnë kurrë në atë shkallë të lartë saktësie, rregullsie dhe harmonizimi të mrekullueshëm që e gjejmë në Kuranin Fisnik.

Së gjashti: Urtësitë hyjnore të zbritjes graduale të Kuranit

Në këto urtësi – sikur këta ta kishin kuptuar– ka çka tregon për hyjnoren e Kuranit e jo për njerëzoren e pretenduar të tij; dhe prej atyre urtësive janë këto që vijojnë:

• Forcimi i zemrës së Profetit ﷺ. Dhe këtë e ka theksuar i Vërteti – i Lartësuari – në përgjigjen e Tij ndaj përgënjeshtruesve, në Fjalën e Tij të Madhëruar: “Kështu (e zbritëm pjesë-pjesë), që me të ta forcojmë zemrën tënde.” (el-Furkan: 32)
• Përshkallëzimi në edukimin fetar të myslimanëve, moralisht, shoqërisht, në besim, në dije dhe praktikisht; dhe kjo urtësi është ajo që e ka theksuar i Lartësuari në Fjalën e Tij: “Dhe (është) një Kuran që e kemi ndarë (pjesë-pjesë), që ta lexosh para njerëzve me ngadalë (me ndërprerje të matur), dhe e kemi zbritur atë me një zbritje të njëpasnjëshme (graduale).” (el-Isra: 106)
• Përshoqërimi me ngjarjet, fatkeqësitë (rastet e reja), gjendjet dhe rrethanat – në vijimësinë dhe ripërtëritjen e tyre – dhe këtë e vërejmë në Fjalën e Tij të Lartësuar: “Dhe ata nuk të sjellin ty asnjë shembull (kundërshtim a argument), veçse Ne të sjellim të Vërtetën dhe shpjegimin më të mirë.” (el-Furkan: 33)
• Vërtetimi i mrekullisë së Kuranit në mënyrën më të plotë; sepse, sikur ai të kishte zbritur njëherësh, dyshuesit do të thoshin: “Është diçka që na erdhi njëherë të vetme, prandaj nuk mund ta kundërshtojmë; por sikur të na kishte ardhur pjesë-pjesë, do ta kishim kundërshtuar.” Ndërsa Kurani, me zbritjen e tij të ndarë, në kohë të larguara ndërmjet tyre, erdhi në një varg të artë me hallka të ndërlidhura e të harmonizuara në formë; nuk del asnjë fjalë jashtë vendit të saj nga tjetra, as nuk shmanget ndonjë ajet prej ajetit tjetër; përkundrazi, i tëri është në kulmin e elokuencës, të retorikës, të mrekullisë dhe të përsosmërisë së ndërtimit.

Së shtati: Sfida e Kuranit ndaj mjeshtërve të gjuhës

Dihet se Kurani i sfidoi oratorët më të shquar të arabëve që të sillnin diçka të ngjashme me këtë ligjërim, që zbriti në gjuhën e tyre, në më shumë se një vend, duke ndjekur një shkallëzim numerik në sfidë: duke filluar me sfidën për të sjellë tërë Kuranin, pastaj duke kaluar në dhjetë sure, e duke përfunduar me një sure të vetme – kjo është kulmi i sfidës, maja e mobilizimit dhe skaji i paaftësimit– madje, për më tepër, Kurani e shoqëroi atë sfidë me pohimin e prerë të dështimit të tyre në të. Prej kësaj është Fjala e Tij të Lartësuar: “Thuaj: Sikur të mblidheshin njerëzit dhe xhindët për të sjellë diçka të ngjashme me këtë Kuran, nuk do të sillnin të ngjashmen e tij, edhe sikur ta ndihmonin njëri-tjetrin.” (el-Isra: 88)

Pra, kur dihet se të gjithë elokuentët e arabëve, pa përjashtim, dështuan në atë sfidë, ndonëse kishin nevojë të madhe për të pasur sukses në të, dhe ndonëse zotëronin elokuencë dhe mjeshtëri të lartë në të shprehur; kuptohet se të tjerët, përveç tyre, janë edhe më të paaftë në këtë drejtim. Dhe sikur të ishte vërtetuar se është sjellë një sure e ngjashme me të – siç pretendojnë ata – ajo do të kishte arritur deri tek ne dhe do të ishte përhapur mes njerëzve. Madje, po ta dinin përgënjeshtruesit kokëfortë se do të kishin sukses në sjelljen e diçkaje të ngjashme me atë me të cilën i sfidoi Kurani, do ta kishin mbyllur çështjen me Profetin ﷺ që në fillim, dhe nuk do t’i drejtoheshin luftës, ku humben jetë dhe shkatërrohen pasuri, nëse do të zotëronin atë që do t’ua kursente gjithë këtë – pra, sjelljen e diçkaje të ngjashme me Kuranin ose qoftë edhe me një sure prej tij; dhe sa e lehtë do të ishte kjo, po të kishin qenë në gjendje ta bënin.

Megjithatë, të gjitha ato që janë përcjellë si përpjekje, si në të kaluarën ashtu edhe në kohët e mëvonshme, nuk janë veçse përpjekje të dështuara e qesharake; sepse ato janë thjesht një imitimi formal i zbehtë i disa shprehjeve të Kuranit të Vërtetë, të zhveshura nga përmbajtja e tij dhe nga format më të ulëta të mrekullisë që ai përmban.

Në histori ka pasur shumë njerëz që pretenduan se mund të sillnin diçka të ngjashme me Kuranin Fisnik; por nëse hulumtojmë dhe shqyrtojmë në thellësitë e historisë, nuk do të gjejmë pas pretendimeve të tyre asgjë. Sa të shumta janë pretendimet e këtij lloji, por të gjitha ato janë të privuara nga qoftë edhe një dëshmi e vetme e vërtetë që t’i mbështesë.

Ndoshta shkaku i kësaj – siç e përmend el-Ma‘arri – është se ndonjëri prej atyre pretenduesve kërkon ndihmë nga ajo që zotëron prej aftësisë së të shprehurit, për të sjellë diçka të ngjashme me Kuranin; por e tradhton natyrshmëria e tij arabe (shija e lindur gjuhësore), dhe i mungon zotërimi i brendshëm (aftësia e formuar), kështu që nuk sjell veçse fjalë të dobëta e të pavlera e shprehje të kota; prandaj e fsheh punën e tij dhe e palos atë larg mendimit të tij, nga frika e përçmimit ndaj tij dhe e të qeshurës së njerëzve me të; ose ia vesh atë ndonjë shkrimtari me emër, për ta bërë një rrëfim në kuvende dhe lëndë talljeje për ta.

Megjithatë, dera e sfidës për këdo që dëshiron ta mohojë tiparin e mrekullisë së Kuranit, vazhdon të jetë e hapur për cilindo që ndien në vetvete aftësi për të thyer rrethin e kësaj sfide – Kuranin. A ka vallë në mesin e njerëzve kush që mund ta mbyllë derën e sfidës, pasi Allahu e ka hapur atë plotësisht, si dëshmi e mrekullisë dhe përjetësisë së Kuranit?! Kjo mrekulli dhe ajo përjetësi hyjnore e Kuranit do të mbeten për sa kohë të mbetet e hapur dera e sfidës, të cilën pretenduesit janë të paaftë ta mbyllin.[21]

Së teti: Leximet (kirā’āt) kuranore janë të përcaktuara me shpallje; shumica e dallimeve ndërmjet tyre janë fonetike (zanore/shqiptimore) dhe e pasurojnë kuptimin dhe nuk i ndryshojnë dispozitat (normat juridike).

Pranojmë që në fillim se Kurani ka zbritur me lexime (kirā’āt) të shumta; por, në të njëjtën kohë, pranojmë edhe një të vërtetë tjetër, që ky shumësi nuk përfshin tërë Kuranin, por është i kufizuar në fjalë të caktuara. Pastaj, ky shumësi në leximet është çështje teukīfijje (e përcaktuar me shpallje), qoftë i pakët apo i shumtë.

Ndoshta vetë fakti hyjnor i leximeve kuranore – dhe se ato janë shpallje që nuk ndryshon nga tërësia e Kuranit – na shtyn të përpiqemi të ndalemi te urtësia e dallimit ndërmjet atyre leximeve dhe tek ajo që nënkupton kjo llojshmëri në mënyrat e shqiptimit të Kuranit – duke u lexuar fjala kuranore në dy apo më shumë forma – nga pasurimi i kuptimit, zgjerimi i domethënies dhe lehtësimi për popullin arab me dialekte të shumta dhe me të folme të ndryshme; në mënyrë që të mos i rëndohej atij detyrimi për t’ju përmbajtur vetëm një forme të vetme në lexim.

I shtojmë gjithë sa u përmend më sipër se shumica e dallimeve ndërmjet leximeve në Kuran janë fonetike (zanore/shqiptimore), të cilat nuk i çojnë kuptimet në kundërshti, as domethëniet në përplasje, as dispozitat në mospërputhje; sepse ato nuk prekin asnjë themel të legjislacionit e as ndonjë degë të tij, nuk e bëjnë të lejuarën të ndaluar dhe as të ndaluarën të lejuar.

Prandaj, zbritja e Kuranit me lexime të shumta nuk nënkupton se në të ka çrregullim, apo se dallimi i leximeve do të thotë kundërshti në dispozita dhe përplasje në kuptime e mësime të tij; përkundrazi, ato janë – siç e theksuam – nga natyra e pasurimit të kuptimit, zgjerimit të domethënies dhe lehtësimit.

Dhe këtë kuptim e përforcojnë disa hadithe; prej tyre është ajo që transmetohet nga Ubejj ibn Ka‘bi, se: “Profeti ﷺ ishte pranë pellgut (burimit) të Beni Gifar-it, kur i erdhi Xhibrili – alejhi selam – dhe i tha: ‘Vërtet, Allahu të urdhëron që t’ia lexosh (mësosh) umetit tënd Kuranin sipas një harfi (një mënyre).’ Ai tha: ‘I kërkoj Allahut falje dhe mëshirë; vërtet, ymeti im nuk e përballon këtë.’ Pastaj i erdhi për herë të dytë dhe përmendi diçka të ngjashme, derisa arriti në shtatë harfe; (atëherë) tha: ‘Vërtet, Allahu të urdhëron që t’ia lexosh ymetit tënd në shtatë harfe; dhe me cilindo harf që ta lexojnë, ata kanë vepruar drejt.’”[22]

Dhe zbritja e Kuranit me lexime të shumta ishte – gjithashtu – për të vërtetuar mrekullinë e tij ndaj natyrshmërisë gjuhësore te të gjithë arabët; kështu që format e leximit të Kuranit janë një shumësi që përputhet me degëzimet gjuhësore, mbi të cilat qëndron natyra e gjuhës tek arabët, në mënyrë që çdo arab të mund ta shqiptojë me shkronjat dhe fjalët e tij sipas theksit të tij natyror dhe dialektit të popullit të tij.

Dhe, megjithëse mbetet mrekullia me të cilën i Dërguari ﷺ i sfidoi arabët, dhe me gjithë dëshpërimin e tyre për ta kundërshtuar atë, Kurani nuk bëhet mrekulli për një të folme (dialekt) e jo për një tjetër; përkundrazi, ai bëhet mrekulli për vetë natyrshmërinë gjuhësore të arabëve.

Së nënti: Aspektet e mrekullisë së Kuranit

Ai që mediton në ajetet e Kuranit ndesh shumë shembuj që dëshmojnë për këto aspekte; prej tyre është njoftimi për të fshehtën – qoftë nga e kaluara, nga e ardhmja, apo zbulimi i fshehtësive të shpirtrave –, mrekullia shkencore, ajo retorike (gjuhësore) dhe ajo legjislative.

Për më shumë sqarim, do ta shtjellojmë secilin prej këtyre aspekteve veçmas, në mënyrë që në fund të shpaloset e vërteta e pranimit të burimit hyjnor, që i përfshin të gjitha këto aspekte së bashku; dhe sqarimi i kësaj do të vijë sipas paraqitjes së hollësishme në vijim:

Njoftimi i Kuranit Fisnik për të fshehtën (gajbin):

Ky është ndër aspektet më treguese se Kurani është Fjala e Allahut dhe jo vepër e ndonjë njeriu. Meqë e fshehta i përket vetëm Allahut dhe është e rezervuar prej Tij, pa e ditur askush prej krijesave – madje as profetët, të dërguarit dhe engjëjt – përveç nëse Allahu ua bën të ditur; dhe meqë Kurani ka thënë të vërtetën në atë që ka njoftuar – gjë që e ka vërtetuar realiteti dhe e kanë dëshmuar njerëzit – në çështje për të cilat askush nuk ka dijeni përveç Zotit, të Lartësuarit; bëhet e sigurt se ky Kuran është nga ana e Allahut.

Prej formave të njoftimit për të fshehtën janë këto:

• Njoftimi për të fshehtat e së kaluarës: Prej kësaj është ajo që ka ardhur në Kuran nga rrëfimet për popujt e hershëm, si tregimi i Hudit, Salihut, Nuhut, Shuajbit dhe të tjera lajme të së kaluarës, për të cilat i Dërguari i Allahut ﷺ nuk kishte dijeni – as ai dhe as populli i tij – para se të zbriste Kurani me to.

Njoftimi për të fshehtat e së ardhmes:

Kurani ka njoftuar për ngjarje që ende nuk kishin ndodhur, por që më pas ndodhën në të ardhmen pikërisht ashtu siç ishte lajmëruar. Prej kësaj janë:

• Njoftimi për fitoren e romakëve ndaj persëve: në Fjalën e Tij të Lartësuar: “Elif, Lam, Mim. Romakët u mundën, në tokën më të afërt; por ata, pas humbjes së tyre, do të fitojnë brenda pak vitesh. Allahut i përket çështja para dhe pas; dhe atë ditë besimtarët do të gëzohen.” (er-Rum: 1-4)

• Njoftimi për disfatën e Kurejshëve: në Fjalën e Tij të Lartësuar: “Do të mposhtet turma dhe do të kthejnë shpinën (do të ikin).” (el-Kamer: 45) Dhe Fjala e Tij: “Një ushtri atje do të jetë e mposhtur prej aleatëve (grupeve).” (Sad: 11) Dhe kjo ndodhi në betejën e Bedrit.

• Njoftimi për hyrjen e Profetit ﷺ dhe sahabëve të tij fisnikë në Shtëpinë e Shenjtë (Qaben): në Fjalën e Tij të Lartësuar: “Vërtet, Allahu e vërtetoi ëndrrën e të Dërguarit të Tij me të vërtetën: patjetër që do të hyni në Xhaminë e Shenjtë, nëse do Allahu, të sigurt, me kokat e rruara dhe me flokët e shkurtuara, pa pasur frikë.” (el-Fet’h: 27) Dhe kjo ndodhi në çlirimin e Mekës.

• Njoftimi për vdekjen e Ebu Lehebit dhe el-Uelid ibn el-Mugires në mosbesim: Ai tha për Ebu Lehebin: “U shkatërruan duart e Ebu Lehebit dhe ai vetë u shkatërrua. Nuk i bëri dobi pasuria e tij dhe ajo që fitoi. Ai do të digjet në një zjarr me flakë të fortë.” (Surut el-Mesed) Dhe tha për el-Uelidin: “Do ta fus në Sekar (Zjarr).” (el-Mudethir: 26) Dhe ata nuk pranuan Islamin; dhe kjo është dëshmi se (Kurani) është nga ana e një të Urtit e të Mirëinformuari (Hakīm Khabīr).

Shembujt në këtë aspekt në Kuran janë të shumtë dhe nuk mund të përfshihen në një trajtim të tillë të shkurtër.[23]

Zbulimi i fshehtësive të shpirtrave:

Ky është një çështje që nuk është në fuqinë e njerëzve, përveç nëse vetë personi e rrëfen atë dhe zbulon çfarë i përvëlon shpirtin e çfarë i kalon në zemër. Prandaj, kur Kurani ka njoftuar për këtë aspekt me gjëra që ata, të cilëve ua zbuloi brendësinë, nuk i mohuan, kuptohet se ai është një Fjalë që, në përmbajtjen e saj, del përtej fuqisë njerëzore; sepse, sikur të mos ishte shpallje hyjnore, askush nuk do të kishte rrugë për ta njohur atë. Prej kësaj janë këto që vijojnë:

Zbulimi i së vërtetës së munafikëve dhe aleancës së tyre me judenjtë: Kjo gjendet në Fjalën e Tij të Lartësuar:

“A nuk i pe ata që hipokrizinë e bënë zakon, të cilët u thonë vëllezërve të tyre nga ithtarët e Librit që mohuan: ‘Nëse dëboheni, ne patjetër do të dalim me ju dhe për ju nuk do t’i bindemi askujt kurrë; e nëse luftoheni, patjetër do t’ju ndihmojmë.’ Por Allahu dëshmon se ata janë vërtet gënjeshtarë. Nëse ata dëbohen, nuk do të dalin me ta; e nëse luftohen, nuk do t’i ndihmojnë; e edhe sikur t’i ndihmonin, do të kthenin shpinën, pastaj nuk do të ndihmoheshin.” (el-Hashr: 12)

Dhe këtë e vërtetoi Abdullah ibn Ubejji, kur nuk doli me hebrenjtë e Beni Nadir-it, kur Profeti ﷺ i dëboi ata nga vendbanimet e tyre.

Zbulimi i asaj që synonin munafikët në Ditën e Ahzāb-it: Kjo gjendet në Fjalën e Zotit të Lartësuar: “O ju që besuat, mos i merrni armiqtë e Mi dhe armiqtë tuaj për miq (mbrojtës), duke u shfaqur atyre dashuri, ndërkohë që ata e mohuan të vërtetën që ju erdhi; ata e dëbojnë të Dërguarin dhe ju, vetëm pse besoni në Allahun, Zotin tuaj. Nëse keni dalë për xhihad në rrugën Time dhe për të kërkuar kënaqësinë Time, (mos) u dërgoni atyre fshehtas dashuri; Unë e di çfarë keni fshehur dhe çfarë keni shpallur; dhe kush prej jush e bën këtë, ai ka humbur rrugën e drejtë.” (el-Mumtehine: 1) Dhe kjo ishte ajo që ndodhi nga Hatib ibn Ebi Belte‘a – radijallahu anhu.

Njoftimi i Profetit ﷺ se njëra prej bashkëshorteve të tij e kishte zbuluar sekretin e tij: Kjo gjendet në Fjalën e Tij të Lartësuar: “Dhe kur Profeti i tha fshehtas njërës prej grave të tij një fjalë; pastaj, kur ajo e njoftoi (të tjerët) për të dhe Allahu ia bëri atij të ditur këtë, ai i tregoi një pjesë dhe u shmang nga një pjesë tjetër. E kur ai e njoftoi atë për këtë, ajo tha: ‘Kush të njoftoi ty për këtë?’ Ai tha: ‘Më njoftoi i Gjithëdijshmi, i Mirëinformuari.’” (et-Tahrim: 3)

Dhe kjo është vetëm pak nga shumë shembujt e përmendur në Kuran, të cilët përmbajnë modele të qarta që vërtetojnë se ky Kuran hyjnor është një mrekulli e gjallë përjetësisht.[24]

2. Mrekullia shkencore në Kuran

Dhe ky aspekt prej aspekteve të mrekullisë së Kuranit nuk lë hapësirë për dyshim – apo për përpjekje për ta vënë në dyshim – nga ana e armiqve të Islamit; sepse cili prej njerëzve mund të përfshijë me dije të gjitha të vërtetat shkencore që kanë ardhur në Kuran në atë kohë kaq të hershme të historisë njerëzore. Këto të vërteta, disa prej të cilave njeriu i ka kuptuar vetëm kohët e fundit, pasi Allahu ia hapi atij një pjesë të dijes; dhe Kurani vazhdon të jetë i mbushur me sekrete dhe mrekulli që njeriu ende nuk i ka njohur. Dhe do të mjaftohemi duke dhënë disa shembuj për këtë në vijim:

• Kurani Fisnik ka përmendur se hapësira e jashtme e tokës është plotësisht e errët dhe se ai që dëshiron të ngjitet në këtë hapësirë duhet domosdoshmërisht të ngjitet në trajektore të lakuara, e jo në vijë të drejtë. Këtë e lexojmë në Fjalën e Tij të Lartësuar: “Dhe sikur Ne t’u hapnim atyre një derë nga qielli, e ata të vazhdonin të ngjiteshin (ja’ruxhun, dredhojnë, lakojnë) nëpër të, do të thoshin: ‘Vërtet, na janë mjegulluar sytë; përkundrazi, ne jemi një popull i magjepsur.’” (el-Hixhr: 14-15)

Këtë realitet shkenca moderne nuk e ka njohur veçse pas nisjes së udhëtimeve në hapësirën e jashtme; dhe astronautët që morën pjesë në këto udhëtime bashkëkohore e kanë pohuar këtë të vërtetë, të cilën Kurani Fisnik e ka shpallur që më shumë se një mijë e katërqind vjet më parë.

• Kurani ka folur për zanafillën e qiejve dhe të tokës, duke thënë: “A nuk e panë ata që mohuan se qiejt dhe toka ishin të ngjitura ngushtë (retkan), pastaj Ne i ndamë ato dhe prej ujit bëmë çdo gjë të gjallë; a nuk besojnë pra?” (el-Enbija: 30) Qiejt dhe toka ishin “ratkan”, domethënë: të ngjitura, të bashkuara ngushtë, të pandara; pastaj Allahu – i Lartësuari – i “feteka”, domethënë: i ndau, i çau, i veçoi njërën nga tjetra. Dhe kjo është ajo në të cilën kanë arritur kërkimet shkencore moderne, që flasin për një gjendje fillestare të bashkuar, e cila më pas u nda në përbërësit e saj.
• Allahu – i Lartësuari – ka thënë për tokën: “Dhe tokën, pas kësaj, e shtriu (e zgjeroi, e përgatiti); prej saj nxori ujin e saj dhe kullotën e saj.” Fjala “dahāhā” nënkupton shtrirjen, zgjerimin dhe përgatitjen e tokës për jetë, por kjo fjalë vjen edhe në kuptimin e vezës, pra në formë veze. Shkenca moderne – siç ka përmendur Dr. Zaghlul el-Naxhar në komentimin e këtij ajeti – ka vërtetuar se shpërthimet vullkanike dhe ajo që ato hodhën rreth tokës prej gazrave dhe avujve, si dhe mbi sipërfaqen e saj prej lave dhe hiri vullkanik, kanë luajtur një rol thelbësor në ndërtimin e tokës së thatë (kontinenteve) dhe në formimin si të mbështjellësit gazor (atmosferës), ashtu edhe të atij ujor të tokës.

Studimet moderne kanë vërtetuar se shumica dërrmuese e asaj që ngrihet nga krateret e vullkaneve gjatë shpërthimit të tyre është avull uji, i cili ngrihet në përqindje rreth 70%; pas tij vjen dyoksidi i karbonit dhe disa gazra të tjerë. Avulli që ngrihet nga krateret e vullkaneve shpejt kondensohet dhe kthehet në tokë në formë shiu. Kjo ka çuar në përfundimin se i gjithë uji në sipërfaqen e tokës dhe në mbështjellësin e saj gazor e ka zanafillën nga brendësia e saj, duke dalë me shpërthimet vullkanike; dhe kjo është një e vërtetë që njeriu nuk e ka njohur veçse para pak vitesh.

Po kështu, shkencëtarët kanë kuptuar se “dyoksidi i karbonit” luan një rol të rëndësishëm në procesin e fotosintezës që kryen bima për të prodhuar ushqimin e saj dhe për ta shndërruar atë në lëndët ndërtuese të qelizave të saj dhe prodhuese të frutave, barërave dhe gjetheve të saj, pa të cilat toka nuk do të mund të mbinte.

Prandaj, nxjerrja e ujit nga brendësia e tokës është shprehje e një realiteti konkret, sipas të cilit i gjithë uji i tokës – me gjithë shumësinë e tij – e ka zanafillën nga brendësia e saj; dhe se dyoksidi i karbonit, i domosdoshëm për jetën e çdo bime që kryen fotosintezën dhe prodhon lëndën e gjelbër (klorofilin), ka dalë gjithashtu nga brendësia e tokës.[25]

• Lexojmë në Kuranin Fisnik Fjalën e Tij të Lartësuar: “Ai i ka lëshuar dy detet që takohen; ndërmjet tyre është një pengesë (barzakh), që nuk e tejkalojnë.” (er-Rrahman: 19-20) Ajetet flasin për dy dete që takohen, por nuk përzihen plotësisht me njëri-tjetrin. Këtë dukuri shkencëtarët nuk arritën ta kuptojnë në shkaqet e saj veçse kohët e fundit. Shkaku i mos-përzierjes ndërmjet dy deteve i atribuohet një force të quajtur “tensioni sipërfaqësor”, një forcë që pengon përzierjen e ujërave të deteve ngjitur, sikur ndërmjet tyre të ekzistonte një mur ndarës. Detet, megjithëse përjetojnë baticë e zbaticë, dallgë, stuhi dhe dukuri të tjera, nuk e ndryshojnë përqindjen e kripësisë, as temperaturën dhe as dendësinë e tyre vetëm ngaqë ndodhen pranë një deti tjetër. Shembull për këtë është Deti Mesdhe dhe Oqeani Atlantik; secili prej tyre ka dendësinë, temperaturën dhe kripësinë e vet, megjithëse janë të lidhur përmes Ngushticës së Gjibraltarit.

Dhe ne, në këtë kuadër, nuk mund t’i përfshijmë të gjitha të vërtetat shkencore që Allahu – i Lartësuari – i ka përmendur në Kuranin Fisnik, si: errësirat e thellësive detare, fazat e zhvillimit të embrionit, shtresat e atmosferës, relativiteti i kohës, rrotullimi i trupave qiellorë dhe të tjera shenja kozmike, të cilat Kurani i ka pohuar që herët, e më pas erdhi shkenca moderne për të vërtetuar atë që Kurani kishte dëshmuar prej atyre mrekullive kozmike. Dhe domethënia e kësaj në vërtetimin e burimit hyjnor të Kuranit është e fuqishme në dy nivele:

Së pari: se zbulimi i tyre erdhi vetëm kohët e fundit, veçanërisht nga studiuesit perëndimorë.

Së dyti: se këto mrekulli i janë nënshtruar kërkimit shkencor, eksperimentimit dhe vëzhgimit, dhe janë të përfshira brenda fushës së arsyes, të cilën armiqtë e Islamit sot nuk pranojnë ta zëvendësojnë me asgjë tjetër.

Në dritën e këtyre dy niveleve shtrojmë pyetjen: si do të ishte e mundur që një njeri – kushdo qoftë ai – të përfshinte me dije të gjitha këto të vërteta, të cilat shkenca i ka zbuluar vetëm kohët e fundit?

Dhe nëse marrim parasysh zhvillimin e madh shkencor që ka përjetuar njerëzimi, dhe supozojmë se ky zhvillim nuk do të kishte ndodhur ende, në të vërtetë ky supozim do të çonte në vonimin e njohjes së këtyre të vërtetave nga njerëzit për një kohë të gjatë. E vërteta është se ky aspekt – shkencor – në Kuran është dëshmia më e mirë për burimin hyjnor të tij; nga njëra anë, për shkak të vërtetimit shkencor të këtyre fakteve, dhe nga ana tjetër, për shkak të pamundësisë që Profeti ﷺ të ishte në gjendje t’i sillte ato nga vetja e tij.

3. Mrekullia gjuhësore (retorike) në Kuranin Famëlartë

Një nga dëshmitë më të mëdha për ekzistencën e mrekullisë gjuhësore në Kuran është fakti se Allahu i Lartësuar i sfidoi arabët që të sillnin vetëm një sure të ngjashme me të, dhe në çdo fazë të kësaj sfide ata qëndruan të pafuqishëm, të paaftë për ta imituar tekstin Kuranor qoftë edhe me një ajet të vetëm, megjithëse Kurani zbriti në gjuhën e tyre dhe me dialektet e tyre, në të cilat ata shquheshin për elokuencë dhe rrjedhshmëri. Dihet mirë se arabët ishin mjeshtër të retorikës dhe të fjalës së bukur, e megjithatë ata dështuan plotësisht në këtë sfidë.

Kurani është një sistem i përkryer shprehës, në të cilin nuk mund të zëvendësohet asnjë fjalë me një tjetër pa u prishur kuptimi dhe harmonia. Mjafton të përmendim disa shembuj:

• Allahu i Lartësuar, duke iu përgjigjur lutjes së profetit Zekerija ﷺ për fëmijë, thotë: ﴾Kështu, Allahu bën çfarë të dojë ﴿(Ali Imran: 40). Ndërsa në një vend tjetër, duke iu përgjigjur habisë së Merjemes që të lindë pa bashkëshort, thotë: ﴾Kështu Allahu, krijon çfarë të dojë; kur vendos për një çështje, Ai vetëm i thotë: “Bëhu!”, dhe ajo bëhet﴿ (Ali Imran: 47).

Në ajetin e parë përdoret fjala “bën” (يفعل), sepse shkaqet ekzistonin: Zekerija kishte bashkëshorte, dhe Allahu e rregulloi gjendjen e saj. Ndërsa në rastin e lindjes së Isait ﷺ përdoret fjala “krijon” (يخلق), sepse shkaqet natyrore nuk ekzistonin; nuk kishte bashkëshort, kështu që krijimi ishte nga asgjëja. Sa e saktë dhe e qëlluar është zgjedhja e fjalëve në Kuran!

• Kurani flet për shpërthimin e dymbëdhjetë burimeve të ujit për bijtë e Izraelit në dy vende: ﴾dhe prej tij shpërthyen dymbëdhjetë burime ﴿ (el-Bekare: 60) ﴾dhe prej tij dolën dymbëdhjetë burime ﴿ (el-A’raf: 160)

Në ajetin e parë përdoret fjala “shpërthyen”, sepse Musai ﷺ kërkoi ujë nga Allahu dhe uji doli me bollëk. Në ajetin e dytë përdoret fjala “dolën”, sepse kërkesa erdhi nga populli i padrejtë; dhe “dalja” është më e pakët se “shpërthimi”. Ky është një përshkrim Kuranor jashtëzakonisht i saktë.

Kur Kurani flet për dijen që Allahu e ka rezervuar vetëm për Veten e Tij, thotë: ﴾Ai di çfarë ka në mitra ﴿(Lukman: 34).

Ai përdor fjalën “çfarë” (ما) dhe jo “kush” (من), sepse “çfarë” është më gjithëpërfshirëse: përfshin gjininë, jetën, furnizimin, fatin, lumturinë apo mjerimin e fëmijës. Kjo zgjedhje është plotësisht e qëllimshme.

Në përfundim të aspektit të mrekullisë gjuhësore, vërejmë një veçori unike të stilit të Kuranit, të cilën Dr. el-Buti e ka quajtur: “Manifestimi i madhështisë së Zotë në Kuran”. Kjo madhështi shfaqet në atributet hyjnore si krijimi, shkatërrimi, fuqia absolute, sundimi dhe përfshirja e gjithçkaje.

Asnjë njeri – sado arrogant të jetë – nuk mund të flasë me një madhështi të tillë si në fjalët e Allahut:

﴾Vërtet Unë jam Allahu, nuk ka zot tjetër përveç Meje ﴿(Ta-Ha: 14), apo: ﴾Lajmëro robërit e Mi se Unë jam Falës dhe Mëshirëplotë, por dënimi Im është dënim i dhembshëm﴿  (el-Hixhr: 49–50), apo: ﴾E kur robërit e Mi të pyesin për Mua, Unë jam afër ﴿(el-Bekare: 186). Si edhe Fjala e Tij: “Dhe këdo që Ne ia zgjasim jetën, e kthejmë mbrapsht në krijim (e dobësojmë, e rikthejmë në gjendje rënieje); a nuk arsyetojnë?” (Jasin: 68)

Dhe të tjera shembuj të tillë, të cilët veçimi i Kuranit me to nuk dëshmon gjë tjetër veçse hyjninë e burimit të tij dhe veçantinë e Thënësit të tij – të Lartësuarit, i Vetmi.

Dhe vlen të përmendet në këtë kontekst se, Faraoni tejkaloi kufijtë dhe pretendoi për vete hyjninë, fjala e tij erdhi si dëshmi që përgënjeshtron zotërimin (rububijen) e tij të rreme; sepse njerëzillëku i tij u imponua mbi fjalën e tij. Këtë e ka përshkruar Kurani Fisnik në mënyrën më të qartë, ku i Lartësuari thotë duke rrëfyer për të: ﴾Dhe Faraoni tha: “ O pari! Unë nuk di që për ju zot tjetër veç meje! O Haman, më ndiz një zjarr për të pjekur baltë, dhe më ndërto një kullë të lartë që ndoshta të ngjitem te Zoti i Musait. Unë mendoj se ai është gënjeshtar﴿ (el-Kasas: 38).

Fakti që cilësitë e Allahut të Vërtetë në Kuran janë të pastra nga shprehje të tilla, dëshmojnë për qenien njeri të thënësit të tyre – me atë që përmbajnë prej pamundësisë dhe mungesës së fuqisë, sepse këto shprehje përmbajnë kërkesë ndaj tjetrit “më ndiz”, “më ndërto”, shpresë të pasigurt “ndoshta”, dhe hamendësim “e mendoj”, të cilat janë tipare të natyrës njerëzore, që shfaqin nevojë, kufizim dhe pasiguri. Ndërsa Fjala e Allahut në Kuran është e zhveshur nga çdo shenjë e tillë mangësie, sepse Ai – i Lartësuari – është i Plotë në dije, fuqi dhe zotërim, dhe nuk përshkruhet me hamendje, as me pasiguri, as me varësi nga dikush tjetër.

Themi se mungesa, në cilësitë e Allahut të mishëruara në Kuran, e atyre tipareve në të cilat ra pretenduesi i hyjnisë prej njerëzve – Faraoni – si pamundësia, kërkimi i ndihmës nga një njeri si ai vetë, mbështetja te balta dhe mjetet e saj, shpresa e pasigurt në shprehjen ﴿لَعَلِّي﴾  dhe hamendësimi (dyshimi), pavarësisht se kush ai ishte – është dëshmia më e mirë për burimin hyjnor të Kuranit, se ai vjen nga Zoti i Lartësuar, dhe për pastërtinë (transcendencën) e tij nga të qenët fjalë e sajuar prej një njeriu, edhe sikur ai njeri të ishte vetë Profeti .[26]

4. Mrekullia legjislative në Kuran

Me të vërtetë, sheriati hyjnor me të cilin zbriti Kurani dhe parimet që ai vendosi në shumë prej ajeteve të tij janë dëshmia më e mirë për burimin hyjnor të tij; dhe këto legjislacione janë, në të vërtetë, ndër provat më të mëdha për këtë. Nuk është e mundur, në asnjë rrethanë, që këto dispozita të jenë përpilim i një njeriu, duke pasur parasysh se ato karakterizohen nga përfshirja e plotë e përmirësimit, nga kundërshtimi i ligjeve dhe normave injorante (xhahilite) që ishin në fuqi para tyre, nga pavarësia ndaj legjislacioneve qiellore të mëparshme dhe nga mbizotërimi mbi to; si dhe nga lartësia e tipareve të tyre dalluese mbi nivelin e mendjeve, zakoneve dhe ligjeve njerëzore.

Një vështrim i thellë dhe i paanshëm në ajetet e Kuranit na mjafton pa pasur nevojë për shtjellim të mëtejshëm, që vendi nuk e përballon; sepse vështirë se një i drejtë do të mohojë gjithëpërfshirjen dhe përsosmërinë e sheriatit të Kuranit Fisnik, i cili nuk ka lënë asnjë aspekt të jetës njerëzore pa i vendosur sistemin më të plotë dhe kushtetutën më të përkryer. Po ashtu, vështirë se do të mohohet se në të ka parime të përgjithshme e të qëndrueshme, të cilat karakterizohen nga elasticiteti dhe përshtatshmëria me mjedise dhe rrethana të ndryshme në epoka të ndryshme, duke qenë të zbatueshme në çdo kohë dhe në çdo vend.

Pra, sheriati i Kuranit rregulloi marrëdhënien e krijesave me Krijuesin dhe e ngriti atë mbi baza ideore të pastra, larg miteve dhe trillimeve; po ashtu rregulloi marrëdhënien e sundimtarit me popullin (të qeverisurit), duke i dhënë atij të drejtë dhe duke i ngarkuar detyrë. Kështu, të gjithë jetuan të sigurt nën flamurin që ngriti Kurani në Fjalën e Tij: “Dhe këshillohu me ta në çështje.” E kështu me radhë në të gjitha ato aspekte të tjera.[27]

Dhe, pas gjithë kësaj… nuk ka nevojë për shtesë fjalësh me të cilat të vërtetojmë burimin hyjnor të Kuranit; mjafton ajo që kemi shtjelluar. Në të ka, për atë që kërkon argumentin, provë të fuqishme; dhe për atë që kërkon siguri e verifikim, dëshmi të mjaftueshme.

 

Përmbledhje

• Qëllimi me “të dërguarin” në ajetin: ﴾Është fjalë e një të dërguari fisnik ﴿(el-Hakka: 40) është ose Xhibrili ﷺ ose Muhamedi ﷺ; por edhe nëse merret mendimi se i Dërguari i synuar në ajet është ai ﷺ, kjo nuk nënkupton asgjë më shumë veçse se ai është përcjellës (kumtues) i shpalljes dhe jo krijuesi i saj.
• Sikur politeistët dhe të tjerët ta dinin se Profeti ﷺ e kishte marrë Kuranin nga hebrenjtë apo të krishterët, ata do ta kishin përhapur këtë dhe do ta kishin bërë atë një pikë sulmi kundër Islamit dhe Kuranit; për më tepër, as rabinët e hebrenjve dhe as murgjit e të krishterëve vetë nuk e pretenduan një gjë të tillë.
• Fakti që Kurani Fisnik përmban disa fjalë me prejardhje greke, romake e të tjera, nuk përbën ndikim prej tyre dhe as huazim nga kulturat që u atribuohen; sepse këto fjalë ishin arabizuar dhe ishin shkrirë në gjuhën arabe, dhe arabët i kishin nënshtruar rregullave të tyre, kështu që mbi to vlejnë ato që vlejnë mbi arabishten me të cilën zbriti Kurani.
• Një krahasim i shpejtë ndërmjet Kuranit dhe poezisë së Umeje ibn Ebi es-Salt-it na shtyn të pyesim: prej cilës poezi të Umejes e ka huazuar Profeti Kuranin? Nga poezia e hanifizmit që ai e shkroi para shpalljes? Apo nga satira e tij kundër Islamit, kundër Profetit dhe shokëve të tij, mbështetja e tij për politeistët dhe vajtimi i tij për të vrarët e tyre?! Kjo është diçka që nuk ka as zë e as jehonë në Kuran.
• Nuk është nga natyra e vetmisë (qoftë në Hira apo diku tjetër) që të prodhojë një Kuran. Për më tepër, shumë prej ajeteve të Kuranit kanë zbritur të lidhura me ngjarje dhe raste konkrete të njohura; dhe këto ngjarje e raste kanë ndodhur pas periudhës së shpellës Hira. Si, pra, do t’i kishte radhitur Muhammedi ﷺ këto ngjarje para se ato të ndodhnin?! Dhe nëse ai e kishte përpiluar Kuranin gjatë periudhës së adhurimit dhe vetmisë së tij në shpellën Hira, përse priti gjithë atë kohë derisa mbushi dyzet vjeç, për të shpallur se ai është profet i dërguar? Pastaj, a nuk ka kundërthënie ndërmjet asaj që ngre ky pretendim – që Profeti ta nxirrte Kuranin para tyre njëherësh – dhe asaj me të cilën ata u përpoqën të argumentojnë njerëzoren e Kuranit, pra zbritjen e tij pjesë-pjesë?
• Shpallja nuk është as iluzion e as sëmundje epileptike; sepse ai që ka çrregullime mendore – nga epilepsia, mania apo të tjera – nuk mund të arrijë me përfytyrimet e tij atë shkallë të lartë saktësie, rregullsie dhe harmonie të mrekullueshme që e gjejmë në Kuranin Fisnik.
• Kurani Fisnik ka zbritur pjesë-pjesë (gradualisht), dhe kjo nuk përbën mangësi në të, as ulje të vlerës së tij; përkundrazi, kjo ka pasur urtësi të shumta hyjnore, prej tyre: forcimi i zemrës së Profetit ﷺ, gradualiteti në edukimin e ymetit fetarisht, shoqërisht dhe në besim, si dhe të qenit aktual me ngjarjet, rastet dhe rrethanat në shpërndarjen dhe ripërtëritjen e tyre.
• Kurani i sfidoi zotëruesit e elokuencës dhe të retorikës që të sillnin diçka të ngjashme me të; por ata dështuan në këtë. Dhe sikur të ishte vërtetuar se është sjellë një sure e ngjashme me të, apo më shumë, ajo do të kishte arritur deri tek ne dhe do të ishte përhapur ndër njerëz. Gjithçka që është përcjellë si përpjekje, në të kaluarën dhe në kohët e mëvonshme, nuk janë veçse përpjekje të dështuara e qesharake; sepse ato janë vetëm një imitimi formal i zbehtë i disa fjalëve të Kuranit, ndërsa ndërtimi i tyre është i zbrazët nga përmbajtja dhe nga format më të ulëta të mrekullisë. Dhe kjo provon burimin hyjnor të Kuranit dhe përgënjeshtron njerëzoren e tij.
• Shumësia e leximeve (kirā’āt) kuranore nuk përfshin tërë Kuranin, por është e kufizuar në fjalë të caktuara; dhe ajo është teukīfijje (e përcaktuar me shpallje). Ajo mbart urtësi hyjnore – si pasurimi i kuptimit, zgjerimi i domethënies dhe lehtësimi për arabët – të cilat akuzuesit nuk i njohin; kështu, ata e harruan se kjo është – në shumicën e rasteve – një dallim fonetik (zanor/shqiptimor), dhe e hamendësuan këtë si dëshmi për njerëzoren e Kuranit, ndonëse nuk është ashtu; sepse ajo nuk prek asnjë themel të legjislacionit e as ndonjë degë të tij, nuk e bën të lejuarën të ndaluar dhe as të ndaluarën të lejuar.
• Në Kuran ka aspekte të mrekullisë (i‘xhāzit) që e bëjnë të padyshimtë burimin e tij hyjnor, për shkak se ato aspekte dalin përtej nivelit njerëzor; prej tyre janë:
• Njoftimi për të fshehtën – qoftë nga e kaluara, nga e ardhmja, apo nga ajo që fshehin shpirtrat dhe mbartin ndërgjegjet.
• Mrekullitë shkencore, të cilën kërkimet dhe studimet shkencore bashkëkohore e kanë vërtetuar në saktësinë e tyre.
• Mrekullia retorike (gjuhësore) dhe ajo që përmban prej shfaqjeve të madhështisë së zotërimit hyjnor në kontekstin kuranor.
• Mrekullia legjislative, me atë që përmban prej qëndrueshmërisë dhe fleksibilitetit, përfshirjes dhe përsosmërisë, si dhe vlefshmërisë së zbatimit në çdo kohë dhe në çdo vend.

 

 

Burimi: https://bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=01-01-0087#_edn24

________________

Referencat:

[1] Et-Taḥrīr ue et-Tenëīr, Tahir Ibn Ashur, Dar Sahnun, Tunizi, pa datë, vëll. 14, pjesa 29, f. 141.

[2] Fī dhilāl el-Kur’an, Sejjid Kutb, Dar esh-Shuruk, Kajro, bot. 13, 1407 h. / 1987 m., vëll. 6, f. 3686.

[3] El-Xhami‘ li Aḥkām el-Kur’an, el-Kurtubi, Dar Iḥja’ et-Turath el-‘Arabi, Bejrut, 1405 h. / 1985 m., vëll. 18, f. 274.

[4] Et-Taḥrīr ue et-Tenëīr, Tahir Ibn Ashur, Dar Sahnun, Tunizi, pa datë, vëll. 14, pjesa 29, f. 141.

[5] El-Xhami‘ li Aḥkām el-Kur’an, el-Kurtubi, Dar Iḥja’ et-Turath el-‘Arabi, Bejrut, 1405 h. / 1985 m., vëll. 18, f. 274.

[6] Burimi i Kuranit, dr. Ibrahim Aued, Biblioteka Zahra’ esh-Shark, Kajro, 1417 h. / 1997 m., f. 225.

[7] Përgjigje letrës së Xhorxh Bushit “Jeta e Muhamedit”, es-Sejjid Hamid es-Sejjid Ali, Shtypshkronjat el-Uala’ el-Haditha, Egjipt, 2006, f. 91.

[8] Kurani, i Dërguari dhe pretendime të padrejta, dr. Abdul-Sabur Merzuk, Këshilli i Lartë për Çështjet Islame, Kajro, 1425 h. / 2004 m., f. 24 (me përshtatje).

[9] Islami në bankën e të akuzuarve, dr. Shauki Ebu Halil, Dar el-Fikr el-Mu‘asir, Bejrut, bot. 5, 1425 h. / 2004 m., f. 33 (me përshtatje).

[10] Përgjigje letrës së Xhorxh Bushit “Jeta e Muhamedit”, es-Sejjid Hamid es-Sejjid Ali, Shtypshkronjat el-Uala’ el-Haditha, Egjipt, 2006, f. 89 (me përshtatje).

[11] El-katrān: është lëngu i disa pemëve si kedri; në Kuran: “Rrobat e tyre do të jenë prej katrani” (Ibrahim: 50); quhet kështu sepse ndizet shpejt. Është një substancë e zezë dhe ngjitëse që nxirret nga druri dhe qymyri me distilim të thatë dhe përdoret për mbrojtjen e drurit nga kalbëzimi dhe hekurit nga ndryshku.

[12] El-kesuer / el-kesvera: luani. Allahu thotë: ﴿Ikën prej një luani﴾ (el-Muddeththir: 51). Thuhet gjithashtu se janë gjuetarët me shigjeta.

[13] El-hunafā’: shumës i hanīf. Hanifi është ai që anon drejt Islamit dhe qëndron i palëkundur në të. Është thënë gjithashtu: ai që anon nga drejtësia; ose myslimani; ose i sinqerti. Po ashtu, hanif quhej ai që ishte në fenë e Ibrahimit ﷺ, që drejtohej nga Qabeja dhe praktikonte synetin e rrethprerjes. Ez-Zexhaxhi thotë: në periudhën paraislame, hanif ishte ai që kryente haxhin, lahej nga xhunubllëku dhe rrethpritej; me ardhjen e Islamit, hanif u bë sinonim i myslimanit, për shkak të largimit nga idhujtaria.

[14] Muhamedi ﷺ – njeriu më i madh, Hamza en-Nesherti dhe Abdul-Hafidh Ferghali, Dar en-Nesherti, Kajro, bot. 1, 1427 h. / 2006 m., f. 48–54 (me përshtatje).

[15] Shpifjet e orientalisteve ndaj Islamit, dr. Abdul-Azim el-Mut‘ini, Biblioteka Uehbe, Kajro, bot. 1, 1413 h. / 1992 m., f. 7 (me përshtatje).

[16] Ungjilli sipas Marku 1:35, Lukës 5:16.

[17] Rrugët e udhëzimit dhe drejtimit në jetën e më të mirit të njerëzimit, Muhamed bin Jusuf es-Salihi esh-Shami, Dar el-Kitab el-Misri, Kajro, bot. 2, 1407 h. / 1986 m., vëll. 2, f. 319 (me përshtatje).

[18] E transmeton Buhariu në Sahih-un e tij, Libri i abdesit, kapitulli mbi lehtësimin në abdes (138), dhe në vende të tjera.

[19] Shpallja (Uahj): ajo që Allahu ia hedh në zemër një profeti, qoftë me ndërmjetësimin e një engjëlli apo pa ndërmjetës; termi “uahj” përdoret edhe për Xhibrilin ﷺ, si ndërmjetës i shpalljes.

[20] Shpallja dhe Kurani Famëlartë, dr. Muhamed Husein edh-Dhehebi, Biblioteka Uehbe, Egjipt, bot. 1, 1406 h. / 1986 m., f. 7–8 (me përshtatje).

[21] Profetësia Muhamedane: dëshmitë dhe veçoritë e saj, dr. Muhamed Sejjid Ahmed el-Mesir, Dar el-I‘tisam, Kajro, 1421 h. / 2000 m., f. 175–177 (shkurtuar).

[22] E transmeton Muslimi në Sahih-un e tij, Libri i namazit të udhëtarit, kapitulli mbi faktin se Kurani është zbritur në shtatë lexime dhe shpjegimi i kuptimit të tyre (1943).

[23] Shih: Dëshmitë e vërtetësisë së profetësisë Muhamedane, Huda Abdul-Kerim Mer‘i, Dar el-Furkan, Jordani, 1411 h. / 1991 m., f. 166–180 (me përshtatje).

[24] Dëshmitë e vërtetësisë së profetësisë Muhamedane, Huda Abdul-Kerim Mer‘i, Dar el-Furkan, Jordani, 1411 h. / 1991 m., f. 180–186 (me përshtatje).

[25] Ed-Durr el-Menkush në kundërpërgjigje ndaj Xhorxh Bushit, Abdul-Bedi‘ Kefafi, Dar el-Feth për Media Arabe, Kajro, 2005, f. 194–195.

[26] Nuk i vjen e pavërteta, dr. Muhamed Said Ramadan el-Buti, Dar el-Fikr, Damask, bot. 1, 1428 h. / 2007 m., f. 223–225 (me përshtatje).

[27] Argumente për vërtetësinë e profetësisë muhamedane”, Huda Abdul Kerim Mar‘i, Dar el-Furkan, Jordani, 1411 h./1991 m., f. 157–161 (me përshtatje)